Explicit

'Een boek als dit is nooit voltooid.' Met die zin begint Denis Healey de epiloog van My Secret Planet - The Books in my Life, een autobiografie van een onstuitbare lezer....

ED SCHILDERS

'Een boek als dit'? Zijn er dan boeken die eindigen? Hier begint de epiloog, lezer, het nawoord, opdat u vast kunt wennen aan het idee dat de laatste regel nadert. En daar staat het dan: Einde, The End, Finis coronat opus. Maar wees gerust, het bezit van de zaak is in dit geval niet het einde van het vermaak. Integendeel, boeken kunnen pas beginnen als ze uitgelezen zijn.

Boeken eindigen nooit, er zijn slechts laatste bladzijden. Als daar 'Einde' staat, is dat een te verwaarlozen formaliteit, een overblijfsel uit de tijd waarin boeken nog met de hand gemaakt werden. 'Explicit' stond er dan, 'Hier eindigt'. Bijvoorbeeld: 'Hier eindigt het boek van de dappere en weergaloze ridder Tirant lo Blanc.' Of de modernere variant van Octave Mirbeau: 'Hier eindigt de badkuur van een zenuwlijder.' Nu weten we het zeker: dit is de laatste pagina, het boek is geheel uitgerold, de zenuwlijder gaat naar huis, het woord is nu niet aan, maar van de lezer.

Veel schrijvers zijn zich daarvan bewust geweest, maar niemand beter dan Stendhal, die De chartreuse van Parma besluit met 'To the happy few', als betrof het een heildronk op de lezer die hem tot het bittere einde heeft willen volgen; weinigen, maar gelukkigen. Alessandro Manzoni stelde zich bescheidener op. 'Maar als wij erin geslaagd zijn u te vervelen', schrijft hij in de laatste zin van De verloofden, 'geloof dan dat het niet met opzet is gedaan.'

Laat ik me bij Stendhal en Manzoni aansluiten nu de tijd gekomen is een eind te maken aan deze rubriek, Circonflexe, maar eerder ook Codex geheten, en vroeger Curiosa. Rubrieken waarin ik geprobeerd heb te doen wat een lezer zo graag wil doen: gestalte geven aan wat hij gelezen heeft. En omdat ik deze rubriek ook graag als lezer wil besluiten, ben ik op zoek gegaan naar voorbeelden van de mooiste manieren waarop romans besloten zijn.

'Et nunc dimittis servum tuum, Domine.' Met dit citaat uit het Evangelie van Lukas laat Anatole France de oude bibliofiel Sylvestre Bonnard zijn levensverhaal besluiten in De misdaad van Sylvestre Bonnard. Hierbij sluit ik me geenszins aan, noch bij de strekking (zie Lukas 2:29), noch bij de leeftijd. Maar het is een mooi besluit, want het komt als ook Sylvestre zijn boek, dat handelt over insecten en bloemen, voltooid heeft en met een gerust geweten kan schrijven: 'Laat nu, Heer, uw dienaar gaan.'

Met een citaat besluit ook Prosper Mérimée Carmen: 'En retudi panda nasti abela macha' een spreekwoord uit het Romanni, de taal van Spaanse zigeuners. Het betekent: 'Tussen gesloten lippen komt geen vlieg binnenglippen.' De verteller sluit de mond, geen nieuwe zinnen zullen zijn boek binnenvliegen. Dit is dus waarmee Healey zo'n moeite had, maar voor een lezer geldt het tegendeel. Elke keer als hij een boek zijn mond laten opendoen, vliegen de gedachten naar binnen, en elke keer als ik als lezer naar een pagina keek, wilde ik er weer iets aan toevoegen.

Rubrieken eindigen nooit, er zijn slechts laatste afleveringen. Maar omdat ik altijd in de eerste plaats lezer onder lezers wilde zijn, als ridder soms en dan weer als zenuwlijder, zal het laatste woord in Circonflexe voor een schrijver zijn. Het is het mooiste besluit, en het komt uit een van de mooiste romans die ik ken, Dan Jacobsons The Rape of Tamar. De laatste zin daarvan luidt: 'For God's sake, turn the page.'

Ed Schilders

Meer over