Zes vragen

Europa wil geen ‘gekke Henkie’ zijn bij de export van vaccins. Helpen nieuwe exportregels de EU-burger?

Mensen sterven, winkels sluiten, scholen gaan dicht en ondertussen exporteert de EU massaal vaccindoses naar de rest van de wereld. Aan deze ‘gekke Henkie-politiek’ wil de Europese Commissie een eind maken met nieuwe exportregels. Helpt dit de EU-burger? Zes vragen over het Commissieplan dat donderdag door de regeringsleiders besproken wordt.

Italiaanse labmedewerkers verwerken een lading vaccinonderdelen. Beeld AFP
Italiaanse labmedewerkers verwerken een lading vaccinonderdelen.Beeld AFP

Bepleit de Commissie een exportverbod?

Volgens Commissaris Dombrovskis (Handel) absoluut niet. De Commissie wil ‘meer evenwicht’ in de export tussen de EU en de rest van de wereld. De cijfers staven Dombrovskis stelligheid dat de EU niet alle vaccins voor zichzelf houdt. Sinds vaccinfabrikanten verplicht zijn hun exportplannen vooraf te melden (per 1 februari) zijn er 380 verzoeken goedgekeurd (voor een totaal van 43 miljoen doses) en is er één afgekeurd (250 duizend doses van het AstraZeneca-vaccin, bestemd voor Australië). De grootste afnemer is het Verenigd Koninkrijk (10,9 miljoen doses), gevolgd door Canada (6,6 miljoen), Japan (5,4 miljoen) en Mexico (4,4 miljoen). Feitelijk is de export vanuit de EU nog groter want voor een serie omliggende landen (als Zwitserland, Noorwegen, Oekraïne) en 92 arme landen, hoeven de fabrikanten überhaupt geen exportvergunning aan te vragen.

Is dit gebrek aan evenwicht de reden om de exportregels aan te scherpen?

Ja, de EU wil een ‘eerlijk aandeel’ van de in Europa (en elders) geproduceerde vaccins. De vaccinmakers - vooral AstraZeneca - komen hun contracten met de EU niet na. Als dat wel was gebeurd, had de EU in het eerste kwartaal van dit jaar geen 100 miljoen doses ontvangen maar ruim het dubbele. De aanscherping van de regels betekent dat de EU bij de export ook kijkt of het ontvangende land iets naar de Unie uitvoert (vaccins of ingrediënten ervoor) en wat de vaccinatiegraad daar is. Ook wordt het aantal landen verkleind waarvoor geen exportvergunning nodig is: de illegale export via deze route, is volgens de Commissie aanzienlijk. ‘We willen niet langer de gekke export-Henkie zijn’, zegt een Commissie-ambtenaar. De frustratie zit diep: het Verenigd Koninkrijk klopt zich op de borst met een hoge vaccinatiegraad maar doet dat met behulp van geïmporteerde vaccins en het exporteert zelf geen enkele doses. Tegelijkertijd verliezen Europese politici het vertrouwen van hun burgers en staart minister De Jonge (Volksgezondheid) steeds vaker onmachtig naar de punten van zijn kleurige schoenen.

null Beeld de Volkskrant
Beeld de Volkskrant

Krijgen de lidstaten meer vaccins door de nieuwe exportregels?

Dat kan maar een garantie is er allerminst. De vaccinproducent wiens exportverzoek is geweigerd blijft eigenaar van de doses en kan altijd vragen die naar een ander land uit te voeren. Maar het toezicht zet wel ‘druk op het systeem’, hoopt de Commissie. ‘Met de vergunningplicht ging het licht aan, nu zoomen we in op specifieke bedrijven en landen.’

Alleen AstraZeneca presteert ver onder de maat, waarom dan voor iedereen strengere regels?

AstraZeneca levert een wanprestatie (nog geen kwart van de beloofde hoeveelheid vaccins; geruchten over miljoenen verborgen doses) maar dat betekent niet dat alles goed gaat met BioNTech-Pfizer en Moderna. Die leveren weliswaar ruwweg wat was beloofd maar wel vaak later dan gepland. ‘Het scheelt nogal of je in het tweede kwartaal op 1 april je doses krijgt op op 30 juni’, aldus een ambtenaar. Vandaar: druk op de ketel.

Het Verenigd Koninkrijk importeert de meest EU-vaccins, wat doet de Britse premier Johnson?

Johnson heeft een groot risico genomen door geen vaccins te bewaren voor de benodigde tweede prik. Als de EU straks de export verlaagt, stokt het Britse vaccinatieprogramma. Johnson probeert dan ook tot een vergelijk te komen met de EU. Ondertussen schreeuwen de Britse tabloids moord en brand over de EU.

Gaan premier Rutte en zijn EU-collega’s donderdag akkoord met de maatregelen?

Rutte heeft de nodige aarzelingen, hij vreest een handelsoorlog met landen waardoor de productieketens van de vaccins (ingrediënten komen overal vandaan, de afwerking gebeurt in verschillende landen) verstoord worden. Zijn twijfels worden niet breed genoeg gedeeld om de nieuwe regels tegen de houden, verwachten betrokkenen. De Commissie belooft daarbij prudent te opereren om de vaccinstroom veilig te stellen.

Meer over