ReportageVaccinatiecampagnes

Europa maakt zich op voor de grootste vaccinatiecampagne uit de geschiedenis

De ambtenaren Sascha Alexander Medina Azuaga (l) en Michael Gütgge buigen zich over het plan voor de inrichting van de vaccinatiestraat die in dit congrescentrum in Lemgo moet komen. Beeld Daniel Rosenthal / de Volkskrant
De ambtenaren Sascha Alexander Medina Azuaga (l) en Michael Gütgge buigen zich over het plan voor de inrichting van de vaccinatiestraat die in dit congrescentrum in Lemgo moet komen.Beeld Daniel Rosenthal / de Volkskrant

Het stadje Lemgo in Noordrijn-Westfalen is een van de honderden locaties in Duitsland waar in een noodtempo ‘prikstraten’ worden opgetuigd. Het wachten is alleen nog op het vaccin– en op het personeel om het toe te dienen.

Congrescentra bieden zelden een spectaculaire aanblik, en de betonnen kolos in Lemgo is geen uitzondering op die regel. Van buiten valt er over de Phoenix Contact Arena maar een ding met zekerheid te zeggen: hij is groot. ‘Groot genoeg’, zegt brandweerman Sascha Medina Azuaga met tevreden omhooggekrulde mondhoeken.

Hier in Lemgo, een stadje met 40 duizend inwoners, ontstaat binnen nu en een week een regionaal vaccinatiecentrum, een van de 53 centra in de deelstaat Noordrijn-Westfalen en een van de vele honderden in heel Duitsland. De coördinatie is in handen van twee vriendelijke ambtenaren in functionele winterjassen.

‘Het congrescentrum in Detmold was ook lang in de race’, zegt Michael Güttge. ‘Maar Lemgo won, vanwege centrale ligging en de parkeergelegenheid.’ Het klinkt als een spannend wedstrijdverslag. En geef hem eens ongelijk. Het inenten van miljoenen mensen is ook een spectaculaire volksgezondheidsoperatie, die schuilgaat achter de non-descripte muren van congres- en sporthallen en georganiseerd wordt door duizenden ambtenaren.

Begin november vroeg de Duitse minister van Volksgezondheidsminister Jens Spahn de steden en Landkreisen (bestuursdistricten) om de centra zo mogelijk voor 15 december op te leveren.

Lemgo gaat dat halen, net als veel andere plaatsen. ‘Donderdag tot en met woensdag ombouwen’, somt Medina Azuaga op, ‘een dag proefdraaien, ook met de beveiliging, vrijdag klaar voor de opening.’ Vanaf dat moment kunnen tweeduizend mensen per dag worden ingeënt tegen covid-19, als er op dat moment tenminste een vaccin is toegelaten in de EU.

De Nederlandse GGD’s reageerden dinsdag wat overdonderd op de aankondiging van minister Hugo de Jonge dat zij vanaf 4 januari moeten kunnen vaccineren, hoewel de GGD’s inmiddels hebben laten weten dat ook ons land in januari kan beginnen. In Duitsland zijn de voorbereidingen, in elk geval het logistieke gedeelte ervan, al veel eerder begonnen.

Niet alles gaat vlekkeloos

Wat niet betekent dat alles vlekkeloos verloopt. Behalve het onvermijdelijke kleine leed – ‘handbalclub de Uilen van Ludwigshafen verliest haar zaal – is er op veel plaatsen een nijpend gebrek aan medisch personeel, temeer omdat het testen op corona tegelijkertijd moet doorgaan.

Ook in Lemgo is dat het grootste struikelblok. ‘Als het centrum zeven dagen per week twaalf uur per dag open wil zijn, heb je 150 man nodig’, rekent Medina Azuaga voor. ‘Niet alleen medische mensen, maar ook schoonmakers en beveiligers. Niet makkelijk te krijgen als het hele land zoekt.’ Gelukkig krijgt hij ‘hartverwarmende mails’ van vrijwilligers, van gepensioneerde artsen en verplegers die een paar dagen per week willen bijspringen.

Aanvankelijk golden ook de supervriezers, nodig voor het vaccin van BioNTech en Pfizer dat bij min 70 graden moet worden bewaard, als potentieel probleem. Maar inmiddels hebben de meeste Duitse deelstaten besloten het vaccin centraal op te slaan op plaatsen waar al (een deel van) de benodigde vriescapaciteit aanwezig is en van daaruit in koelboxen naar de vaccinatiecentra te vervoeren, waarna mobiele medische teams een lading zal meenemen naar verpleeghuizen om daar mensen daar te vaccineren.

Bruno Knorr (l), een 88-jarige inwoner van Lemgo, praat met een vriend over corona. Knorr is niet bang voor een prik: 'We zullen er heus niet van omkiepen.' Beeld Daniel Rosenthal / de Volkskrant
Bruno Knorr (l), een 88-jarige inwoner van Lemgo, praat met een vriend over corona. Knorr is niet bang voor een prik: 'We zullen er heus niet van omkiepen.'Beeld Daniel Rosenthal / de Volkskrant

Ook in Duitsland zullen eerst de ‘kwetsbare groepen’ een prik krijgen en daarna de mensen die veel deze groepen in contact komen, artsen, verplegers en verzorgers. Maar hoe de definities van ‘kwetsbaar’ en ‘oud’ zullen luiden, die gevoelige knoop moet ook ons buurland nog doorhakken.

Van binnen is de Phoenix Contact Arena nu nog een typische Duitse congreszaal met verschuifbare wanden van gelig imitatiehout, onbarmhartige verlichting en een holle akoestiek; een zaal waar mensen op lokale partijcongressen en nieuwjaarsrecepties de neiging krijgen het collectieve verloren gevoel weg te spoelen met bubbeltjeswijn.

Maar voorlopig zal hier alleen alcohol vloeien om prikplekken te steriliseren. Terwijl de huismeester het meubilair de zaal uit ruimt, buigen de twee crisismanagers zich op de laatste overgebleven tafel over een grote kaart. ‘Hier komen de mensen binnen, 170 per uur’, wijst Güttge aan. Ze worden verdeeld over zes parallelle ‘prikstraten’. Na de aanmelding en temperatuurcontrole volgt een intakegesprek met een arts ‘voor het geval dat mensen vragen of angsten hebben’, daarna gaat het naar de prikkamers, en dan buitenom naar een aparte zaal waar mensen nog een half uur moeten wachten in verband met eventuele bijwerkingen.

‘Als er genoeg vaccin is’, zegt Medina Azuaga, ‘kan in de loop van de zomer 60 procent van de bevolking in de regio ingeënt zijn, genoeg voor groepsimmuniteit.’

Wil de bevolking van Lemgo zich ook laten testen? Gudrun (78) heeft haar twijfels. ‘Het is toch niet voor niks dat de ontwikkeling van vaccins normaal gesproken zo lang duurt’, zegt ze. Maar Bruno Knorr, een gepensioneerd staalarbeider van 88, zegt te gaan zodra de oproep bij hem op de mat valt: ‘We zullen er heus niet van omkiepen.’ Daarna vertelt Knorr dat hij in 1945 als jongetje van 12 moest vluchten uit Kaliningrad ‘terwijl de Russen schoten op alles wat bewoog. Dat waren andere tijden.’

Burgemeester Markus Baier van Lemgo hoopt dat iedereen zich laat inenten. 'Na nog zo'n jaar als dit kan de gemeente failliet zijn.' Beeld Daniel Rosenthal / de Volkskrant
Burgemeester Markus Baier van Lemgo hoopt dat iedereen zich laat inenten. 'Na nog zo'n jaar als dit kan de gemeente failliet zijn.'Beeld Daniel Rosenthal / de Volkskrant

In het feestelijk verlichte maar verlaten middeleeuwse stadscentrum eet een man op straat een grote portie patat met braadworst. Het blijkt burgemeester Markus Baier (47) te zijn. Hij hoopt dat de bevolking zich zonder bezwaren zal laten inenten, ook omwille van de economie. Lemgo is een stad die het moet hebben van dagjesmensen. ‘Dit jaar gaat het nog, maar na nog zo’n jaar kan de gemeente failliet zijn.’

Ook Sascha Medina Azuaga en Michael Güttge weten niet of ze het nog zo’n uitzonderlijk jaar kunnen volhouden. Na het uit de grond stampen van testcentra, het organiseren van grootschalig bron- en contactonderzoek én het opzetten van het vaccinatiecentrum zijn de overuren bij de lokale GGD, de brandweer en het medisch personeel niet meer te tellen en vallen steeds meer collega’s tijdelijk uit met vermoeidheidsklachten. ‘Ik wil absoluut niet klagen, maar het is slopend’, zegt Medina Azuaga.

En om echt te juichen vindt de brandweerman het nog net te vroeg. Niemand weet immers wanneer er hoeveel vaccin naar Duitsland komt. Maar collega Güttge laat zich niet ontmoedigen. ‘Hoe dan ook is wat wij hier doen het inluiden van het einde van de pandemie.’

Zo gaan ze vaccineren in Italië, Frankrijk en de VS

Italië: Vaccins in plaats van mozzarella
Italië heeft een slechte generale repetitie beleefd voor de coronavaccinaties. Het uitdelen van de griepprik is uitgelopen op een chaos, met te weinig vaccins en veel vertraging. Om herhaling te voorkomen neemt de regering de touwtjes bij het covidvaccin strak in eigen hand. Eind januari verwacht het de eerste inentingen te kunnen geven, die voor iedereen gratis zullen zijn.

De eerste lading gaat naar het zorgpersoneel. Die keuze kan alom op begrip rekenen, want sinds het begin van de pandemie raakten ruim 66 duizend Italiaanse artsen en verpleegkundigen besmet, van wie er 271 aan het virus overleden. Na het zorgpersoneel is het de beurt aan ouderen in verpleeghuizen.

Uiteindelijk moet er verspreid over het land voor elke 30 duizend inwoners een ‘distributiehub’ komen waar de vaccins arriveren. Daarvandaan gaan huisartsen met hulp van het leger grote aantallen burgers inenten in drive-ins, sporthallen of zelfs veldhospitalen, maar heel concreet zijn die plannen nog niet.

Wel wordt al druk nagedacht over geschikte koelruimte. Zo onderzoekt de zuidelijke regio Apulië zuivelfabrieken als mogelijke opslagplaats. De vriezers die normaal vol bollen buffelmozzarella liggen, zouden uitkomst kunnen bieden voor het vaccin.

Los van de logistieke perikelen is er in Italië zorg over de vaccinatiebereidheid. De antivaccinatiebeweging heeft eerder al de dekkingsgraad tegen de mazelen doen dalen en roert zich nu weer. Aan de andere kant willen wetenschappelijke adviseurs de mogelijkheid openhouden om in een noodsituatie een vaccinatieplicht in te voeren, al voelt premier Conte daar weinig voor. Het vaccin wordt niet verplicht, maar warm aanbevolen.
Rosa van Gool

Frankrijk: Wereldkampioen vaccinatiescepsis hoopt op voortschrijdend inzicht
‘Onze gelukkige dagen zullen terugkeren’, zei Emmanuel Macron tijdens de eerste coronagolf. Maar nu die gelukkige dagen voor de deur lijken te staan, zit de president met een nieuw probleem. Want hoe gaat zijn regering de wantrouwige Franse bevolking ervan overtuigen zich te laten inenten?

Bijna nergens is de bevolking zo gekant tegen het coronavaccin als in Frankrijk. Volgens een recent onderzoek van peilingbureau Ifop is maar liefst 59 procent van de Fransen niet van plan zich ‘te laten vaccineren zodra dat mogelijk is’. Pre-corona waren de Fransen ook al wereldkampioen vaccinatiescepsis. Het wantrouwen is bovendien gegroeid door twee opeenvolgende beleidséchecs. In het voorjaar waren er maandenlang te weinig mondkapjes. Na de zomervakantie liep de testcapaciteit muurvast.

De regering gokt vooral op voortschrijdend inzicht: als blijkt dat het vaccin veilig is en werkt, zullen de meeste Fransen overstag gaan, hoopt men in Parijs. De vaccinatie wordt niet verplicht. Er komt een burgercollectief dat erop moet toezien dat het vaccinatiebeleid ‘in volledige transparantie’ tot stand komt en wordt er een voorlichtingscampagne opgezet.

De vaccinatiecampagne zal vermoedelijk in vijf fasen verlopen. Eerst zullen de bewoners van verzorgingstehuizen en zorgmedewerkers die wegens leeftijd of onderliggende ziekten meer risico lopen worden ingeënt. Verwacht wordt dat daarna alle ouderen en alle zorgmedewerkers van boven de 50 aan de beurt zijn, gevolgd door de rest van het zorgpersoneel en Fransen met onderliggende ziekten. Dan degenen met contactberoepen en tot slot iedereen boven de 18. Die laatste fase wordt ‘tussen april en juni’ verwacht, zei Macron deze week.
Daan Kool

VS: Afzonderlijkse staten kunnen in prikcampagne eigen accenten leggen
Als eerste aan de beurt in de Verenigde Staten: de 3 miljoen bewoners van verzorgingstehuizen en ruim 20 miljoen zorgmedewerkers. Dat is het advies van een commissie van de Centers for Disease Control (CDC), dat woensdag naar verwachting formeel zou worden overgenomen door de baas van dit Amerikaanse volksgezondheidsinsitituut.

De vaccins van Pfizer en Moderna zullen waarschijnlijk volgende week door de Amerikaanse autoriteit FDA worden goedgekeurd, waarna er deze maand nog zo’n veertig miljoen doses beschikbaar komen. Dat betekent dat, in theorie, bijna iedereen in de twee belangrijkste doelgroepen (waarin volgens een analyse van The New York Times 39 procent van de coronadoden zijn gevallen) begin volgend jaar de twee benodigde doses kan hebben gehad. Daarna volgen 65-plussers, mensen met onderliggende aandoeningen en degenen met cruciale beroepen.

De maandelijkse vaccinproductie voor de Amerikaanse markt kan in maart op 150 miljoen liggen, zei Moncef Slaoui, de wetenschappelijke adviseur van deze zogeheten Operation Warpspeed, dinsdag tegen The Washington Post, dus aan het begin van de zomer kan iedereen een vaccin hebben gehad.

De uiteindelijke verantwoordelijkheid voor de uitrol van het vaccin en de volgorde van de patiënten ligt bij de staten: zij kunnen eigen accenten leggen. De verdeling van de vaccins over de staten zal naar rato van de volwassen populatie gebeuren.

Hoeveel Amerikanen de prik willen hebben, is nog de vraag. Uit een peiling van Gallup in november blijkt dat 58 procent van de volwassenen hem waarschijnlijk zal halen. Dat is wel een lichte verbetering ten opzichte van augustus, toen de scepsis groter was.
Michael Persson

Lees ook

GGD’s zijn er klaar voor: grootschalige inenting vanaf de zomer

Verenigd Koninkrijk keurt als eerste land het coronavaccin van Pfizer goed

Ik had al corona, moet ik dan nog ingeënt worden? En nog vijf knellende vaccinvragen

Hoe weet je of een vaccin tegen corona dat zó snel ontwikkeld is op de lange termijn wel veilig is?

Meer over