Europa enMister X

Gaat er onder de nieuwe Russische premier iets veranderen? De verhouding met het Westen is bekoeld. Over toetreding tot de EU wordt verschillend gedacht, maar de NAVO is wel weer de belangrijkste vijand....

door Corine de Vries

DE RUSSISCHE ziel is een Europese ziel. Althans, zo voelen veel Russen het. Weliswaar ligt 70 procent van het Russische territorium in Azië, van de bevolking woont 80 procent in Europa. En de Russen lijken niets liever te willen dan erbij horen in Europa. 'Dostojevski en Tsjaikovski zijn net zo onmisbaar voor de Europese cultuur als Beethoven en Shakespeare', zegt de liberale politicus Alexej Arbatov, vice-voorzitter van het Defensie Comité van de Doema.

Europa en de Verenigde Staten zijn er in het laatste decennium van de vorige eeuw onzeker en onduidelijk over geweest hoe hun relatie met Rusland in het post-Koude-Oorlog-tijdperk eruit zou moeten zien. En ook Rusland zelf was - niet langer een supermacht na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie - op zoek naar een nieuwe rol in de internationale politiek. Komt er meer duidelijkheid in de relatie tussen Rusland en het Westen als de Russen op 26 maart een nieuwe president hebben gekozen?

Vrijwel zeker wordt die nieuwe leider de huidige waarnemend president Vladimir Poetin, ook wel 'Mister X' genoemd omdat er zo weinig over hem bekend is. Met hem krijgt Rusland een president die vrijwel geen politieke ervaring heeft, die een sterke staat nastreeft, maar die tot nu toe zijn beleid geheimhield om critici geen kans te geven, en wiens populariteit louter is gebaseerd op een gewelddadige oorlog in Tsjetsjenië.

Wat kan deze nieuwe president betekenen voor de toekomstige relatie tussen Rusland en het Westen? Van Poetins buitenlands beleid is tot nu toe bekend dat hij niet uit is op het isoleren van Rusland, noch op uitbreiding van de Russische invloedssferen. En in economisch opzicht lijkt Poetin een liberale koers na te streven. Hij heeft gezegd prioriteit te zullen geven aan het stimuleren van de markteconomie en economische hervormingen, het bestrijden van corruptie en het scheppen van een gunstig klimaat voor westerse investeerders.

Hoe moet het Westen zich opstellen tegenover het nieuwe, meer autoritaire Rusland? Moet het Rusland zo snel mogelijk opnemen in de Europese Unie? Of zelfs in de NAVO, zoals Poetin begin maart opperde, maar wat hij een dag later, na een golf van kritiek uit Rusland, weer afdeed als grap? Of moet het Westen juist dreigen met sancties en het bevriezen van relaties vanwege de schendingen van de mensenrechten in Tsjetsjenië? Wat vinden de Russen daar zelf van? Een aantal Russische politici en politieke deskundigen, zowel voor- als tegenstanders van Poetin, geeft hier antwoord op.

Voor het Westen is de komst van Poetin positief, is de teneur van alle gesprekken in Moskou. 'De nieuwe president zal zeker geen isolatiepolitiek bedrijven, er zal geen nieuw IJzeren Gordijn in Europa komen', zegt Sergej Kirijenko, voormalig premier en nu leider van de Unie van Rechtse Krachten. 'Rusland zal nooit meer een supermacht worden, maar wil niet worden gedegradeerd tot derdewereldland. Wij willen meedoen aan de economische concurrentie, en Poetin realiseert zich dat hij daarvoor het Westen nodig heeft.'

Nikolai Petrov, politiek deskundige van het liberale Carnegie Centrum, is somber over de democratische toekomst van Rusland. Toch is hij het met Kirijenko eens dat het Westen de komst van Poetin met vertrouwen tegemoet kan zien. 'Poetin is, in tegenstelling tot Jeltsin, rationeel en voorspelbaar. Hij heeft geen ideologische voorkeur, kan met iedereen samenwerken. Bovendien realiseert hij zich dat goede internationale relaties voor Rusland van levensbelang zijn. Rusland heeft investeringen nodig en afzetmarkten voor zijn olie en gas. Dus als voor iemand de komst van Poetin goed is, dan is het voor de westerse leiders. Jammer genoeg voor de Russische burgers is hun nieuwe president absoluut geen democraat.'

Een van de auteurs van Poetins tot dusverre geheime economisch programma, Alexej Oeljoekajev van het Instituut van Economische Transitie, denkt niet dat Poetin een dictator wordt. 'Ik geloof in de onvermijdelijke samenhang tussen economische vrijheid en vrijheid van meningsuiting. En Poetin heeft laten weten dat hij de economische hervormingen zal voortzetten. Poetin begrijpt dat hij geen economische groei hoeft te verwachten als hij de oppositie en de pers de mond snoert.' De reden dat de aankomende president zijn economisch beleid niet voor de verkiezingen bekend wilde maken, is volgens Oeljoekajev dat het 'te liberaal' zal blijken te zijn.

De Europese Unie zou de economische groei en de democratisering van Rusland kunnen steunen door bepaalde toezeggingen te doen over een mogelijk lidmaatschap. De Fransman Jacques Attali, oud-adviseur van Mitterrand, pleit zelfs voor het zo snel mogelijk opnemen van Rusland in de Europese Unie. In oktober vorig jaar zei Attali in een interview met de Volkskrant: 'Waarom zouden we niet zeggen: je hoort erbij en hebt vijftig jaar om je aan te passen? Ik waarschuw: als we Rusland en Turkije structureel buiten de Unie houden, laten we een gevaarlijke maffia woekeren, die uiteindelijk ook de Unie kan destabiliseren. Naar mijn overtuiging is het Rusland van nu vergelijkbaar met het Duitsland van Weimar in de jaren dertig. Als er toen een Europese Unie had bestaan, was er geen Tweede Wereldoorlog gekomen.'

De meeste Russische deskundigen zouden net als Attali graag zien dat hun land in de Europese Unie wordt opgenomen. De liberale leider Kirijenko is er zelfs van overtuigd dat deze ontwikkeling onvermijdelijk is. Maar anderen noemen het een utopie, omdat de Europese Unie deze stap nooit serieus zal overwegen.

'De EU zal ons nooit accepteren, we voldoen op geen enkele manier aan de gestelde eisen', zegt Valentin Fjodorov, adjunct-directeur van het Europa Instituut en voormalig premier van het in Oost-Rusland gelegen Jakoetië. 'En bovendien, over welk deel van Rusland gaat het dan? Tot aan de Oeral, of creëer je een Europa dat grenst aan Alaska? Dat lijkt mij niet realistisch.'

Ook Victor Kremenjoek, onderdirecteur van het VS en Canada Instituut, weet dat de EU Rusland nimmer als serieus kandidaatlid zal zien. Hij betreurt dat: 'De relatie tussen Rusland en het Westen is van oudsher een combinatie van goede bedoelingen en slechte resultaten. Denk maar aan de steun voor Jeltsin in 1996, terwijl hij dit land op de rand van de afgrond heeft gebracht.'

Net als Attali denkt hij dat Rusland zich op een gevaarlijk kruispunt bevindt. 'Het Westen begrijpt Rusland niet. Jullie denken dat Rusland met het verleden heeft afgerekend, maar dat is niet zo. De geheime dienst en het leger spelen nog altijd een belangrijke rol. In de nieuwe militaire doctrine is het gebruik van kernwapens als eerste een optie geworden, en scholieren krijgen binnenkort militaire training.'

Drie ontwikkelingen hebben de traditionele anti-westerse sentimenten in Rusland nieuw leven ingeblazen. De uitbreiding van de NAVO naar het oosten, de NAVO-bombardementen op Joegoslavië en de westerse kritiek op de oorlog in Tsjetsjenië. Kremenjoek: 'Gevolg was een vervreemding van het Westen, ontwrichting van de democratie en ontwikkeling en groei van een Russisch nationalisme.' De geheime dienst (waaruit Poetin afkomstig is) en het leger hebben hier volgens Kremenjoek van geprofiteerd. 'Mensen die willen samenwerken met het Westen, hebben veel houvast verloren.'

TOCH IS Kremenjoek niet alleen maar somber. 'Een meerderheid van de Russen is nu weliswaar anti-westers, maar begrijpt ook dat het voedsel grotendeels uit West-Europa komt. Zelfs onze aardappelen komen uit Duitsland. Er bestaat een breed besef dat Rusland economische steun nodig heeft, en daarmee het Westen. Ook in de strijd tegen corruptie en tegen de olichargen zullen we nooit winnen als we er alleen voor staan.'

De golf van nationalisme moet volgens Kremenjoek worden afgezwakt door een betere relatie met Europa, waarbij economische banden worden aangehaald. 'Maar het Westen moet daarbij zeer beducht zijn dat het de relatie niet tot gijzelaar van de man in het Kremlin maakt. Dat kan voorkomen worden door de oppositie en de onafhankelijke media overtuigend te steunen. Alleen dan kan dit gigantische, chaotische land, met tienduizenden nucleaire wapens, zich ontwikkelen tot een tamelijk voorspelbare, stabiele partner. Verklaren dat alleen Poetin ertoe doet - zoals het Westen de afgelopen jaren met Jeltsin deed - is onverstandig en gevaarlijk.'

Over de relatie tussen Rusland en de NAVO zijn Russische deskundigen eenduidig negatief. 'De NAVO wordt weer gezien als onze belangrijkste vijand, en dat is terecht', zegt de liberale politicus Arbatov, lid van het parlementaire Defensie Comité. 'En het zijn niet de Russen die de Koude Oorlog doen opleven. De NAVO-koers van de afgelopen vier jaar, die werd opgelegd door de VS, heeft de democratische en economische hervormingen in Rusland ondermijnd. De NAVO-uitbreiding en het bombarderen van Joegoslavië waren een stimulans voor hen die pleiten voor nauwere samenwerking met Iran en China.'

Ook generaal Leonid Ivasjov, in het Russische leger verantwoordelijk voor het buitenlands beleid, heeft geen goed woord over voor de NAVO. 'Het was niet de schuld van Rusland dat de betrekkingen met de NAVO werden bevroren. Op 24 maart vorig jaar beging de NAVO een internationale misdaad door Joegoslavië te bombarderen. Rusland kon op deze daad van agressie niet anders reageren.'

Toen NAVO-chef Robertson in februari een bezoek bracht aan Moskou, is afgesproken dat er weer 'een constructieve dialoog' tussen Rusland en de NAVO op gang zal komen. Ivasjov: 'Wij zijn bereid tot samenwerking, vooral ook omdat we geen alternatief zien. Niet omdat we bang zijn voor de NAVO, maar omdat het samenwerken om conflicten te voorkomen voor ons prioriteit heeft. De NAVO is nu eenmaal een machtsblok dat invloed uitoefent op de situatie in Europa.'

Ivasjov ziet een eventuele uitbreiding van de NAVO tot aan de grenzen van Rusland - zoals de Baltische Staten en ook Georgië, Azerbeidzjan en Oekraïne zouden willen - als een groot gevaar voor de veiligheid van Rusland. 'Elke stap in die richting zullen wij beantwoorden', zegt de generaal. 'Als de NAVO onze grenzen zo dicht nadert, dan zullen we de ontmantelde legerkampen in de buurt van de betreffende landen weer in gebruik nemen. En ik sluit niet uit dat we dan tactische nucleaire wapens in die richting zullen opstellen.'

Ivasjov wil de Oost-Europese landen niet het recht ontzeggen tot de NAVO toe te treden. 'Uiteraard hebben ze dat recht. Maar staten moeten hun verantwoordelijkheid kennen. Ik vind het een heel gevaarlijke tendens in de wereld dat ieder land meent te kunnen doen waar het recht op heeft, zonder te denken aan de veiligheid van buurlanden. En denkt u nou echt dat wij geloven dat de uitbreiding van de NAVO niet gevaarlijk is, na wat er is gebeurd in Joegoslavië?'

Ivasjov is erg enthousiast over Ruslands toekomstige president. 'Wij voelen dat Poetin de belangen van het leger zal steunen. Ik heb nimmer een portret van Jeltsin aan de muur gehad, maar in mijn werkkamer staat al een prachtig portret van Poetin klaar.'

MAAR NIET iedereen is optimistisch over wat Poetins komst zal betekenen voor de toekomst van democratie en mensenrechten in Rusland. 'Zijn weg naar de macht is geplaveid met duizenden dode soldaten en Tsjetsjeense burgers', zegt politiek waarnemer Piontkovski. 'Op 27 maart wordt Poetin een absoluut dictator die Rusland met behulp van de geheime dienst en het leger zal veranderen in een politiestaat.'

Zijn collega Petrov: 'Helaas zijn de wortels van de democratie in deze maatschappij heel zwak. Het idee dat democratie iets is waar je stap voor stap aan moet werken, heerst hier niet. Je kunt in Rusland niet spreken van een goed volk met slechte heersers. De mensen kiezen zelf iemand als Poetin, een oud-KGB'er die misleiding en geheimhouding als normale instrumenten beschouwt. Het Russische volk wil stabiliteit en sociale zekerheid. Het kan de meesten niet schelen dat daar vrijheden voor worden opgeofferd.'

Hoe moet het nu verder tussen het Westen en Rusland? Een verdere uitbreiding van de NAVO naar het oosten zou zeer onverstandig zijn. Het zou in Rusland, begrijpelijk, worden gezien als een bedreiging van de binnenlandse veiligheid. En een verontwaardigd, vijandig Rusland gaat ten koste van de veiligheid in Europa. Dat kan niet de bedoeling van de NAVO zijn.

In 1949 zei de eerste secretaris-generaal van de NAVO, Lord Ismay, weliswaar off the record, dat de belangrijkste bijdrage van de NAVO aan de veiligheid in Europa lag in 'De Amerikanen erin houden, de Russen erbuiten en de Duitsers zwak'. Nu doet de NAVO er verstandiger aan de Russen juist niet buiten te sluiten.

En datzelfde geldt voor de Europese Unie. Het laatste wat Europa moet doen, is Rusland van zich vervreemden. Attali's pleidooi voor het snel opnemen van Rusland in de EU is echter niet realistisch. Zoals Fjodorov van het Europa Instituut opmerkte: 'De gigantische Russische olifant zou in een mum van tijd al het Europese servies vertrappen.'

Maar de EU moet wel de banden zo veel mogelijk aanhalen. Zelfs als Poetin zich tot een meedogenloos dictator ontwikkelt, moeten de EU-lidstaten prioriteit geven aan het investeren in Rusland, het stimuleren van economische hervormingen en het aangaan van nauwe samenwerkingsverbanden.

Daarbij is van het allergrootste belang dat het Westen - veel meer en overtuigender dan nu gebeurt - zowel financiële als morele steun verleent aan de Russische oppositiepartijen, mensenrechtenorganisaties, vakbonden, juristen en de onafhankelijke media. Want dat zijn de organisaties die vechten voor het behoud van de Russische democratie.

Meer over