Europa en de beurse plekken in de Poolse ziel

Nooit vergeten de Polen wat de Duitsers in 1944 hebben gedaan en wat de Russen nalieten te doen. En zeker de rechtse regering niet.

Bezoekers dwalen door het Museum van de Opstand in Warschau, waar de verwoesting in de straten tot leven wordt gewekt. Er is ook een `riool der verschrikking`, waardoor de inwoners zich als ratten moesten verplaatsen, nagebouwd maar angstwekkend. Beeld Hollandse Hoogte
Bezoekers dwalen door het Museum van de Opstand in Warschau, waar de verwoesting in de straten tot leven wordt gewekt. Er is ook een `riool der verschrikking`, waardoor de inwoners zich als ratten moesten verplaatsen, nagebouwd maar angstwekkend.Beeld Hollandse Hoogte

Wanda Luria is acht maanden zwanger als de Duitsers in de Warschause wijk Wola van deur tot deur gaan. Ze executeren iedereen in de huizen. Het moet de opstand in de Poolse hoofdstad breken. De drie kinderen van de vrouw worden gedood. Zelf wordt ze in het gezicht geschoten, de kogel gaat de ene wang in, de andere uit. Twee dagen ligt ze voor dood onder een berg lijken.

Als ze bijkomt, weet ze: het kind in haar buik moet overleven. In een Duits gevangenenkamp baart ze een zoon. Ze geeft hem de bijnaam 'Zemsta', hij die wraak neemt.

In de schemerige vertrekken van het Museum van de Opstand van Warschau vertelt Anna Pasiak het verhaal van Wanda Luria alsof het niet in augustus 1944 is gebeurd maar gisteren. De gids van 28 overbrugt moeiteloos de tussenliggende zeventig jaar. Voor de Polen bevinden zich geen waterdichte schotten tussen heden en verleden.

De buitenwereld merkt dat ook, nu Polen zich roert in Europa. Na de Brexit stelde het zich aan het hoofd van het Oost-Europese blok dat zich in de geest van de Britten sterk gaat maken voor een andere Europese Unie, met meer macht voor de nationale staten en minder voor Brussel. Vrijdag wil het de NAVO op een top in Warschau mobiliseren tegen het neo-Russische gevaar.

Daarna komt de paus langs. Iedereen zal moeten leren rekening te houden met de Polen, inclusief al hun gevoeligheden die in de loop der tijden zo diep zijn ingesleten in de Poolse psyche dat ze Anna Pasiak achtervolgen op de rondgang door het museum.

Ze neemt de buitenlandse bezoekers mee in het 'riool der verschrikking', via welke de opstandelingen zich als ratten moesten verplaatsen. De ondergrondse buizen zijn een replica, maar op pikdonkere plekken waar je voorganger uit het zicht verdwijnt, voelt een beginnende claustrofobie eventjes levensecht. Zelfs zonder de stank en stront van toen.

Verwoest Warschau

In een vliegtuig maken we een virtuele vlucht boven het verwoeste Warschau. Miasto Ruin, stad in puin. Bij het begin van de opstand woonden er 900 duizend mensen, aan het eind duizend. De rest gedood of gevlucht. Onder de doden Wanda Luria's kinderen. Het jongetje dat zij in zich droeg overleefde. Zemsta. Wraak! Maar de tijd heeft het wiel der vergelding stopgezet. Wraakzucht verteert uiteindelijk jezelf. Daarom zegt Anna Pasiak: 'Echte wraak is het bewaren van de herinnering.'

Maar aan die wraak-light, het niet-vergeten, geven de Polen zich zo hartstochtelijk over dat het een volkstrek is geworden. Ze vergeten niet wat de Duitsers hebben gedaan, ze vergeten niet wat de Russen nalieten te doen.

Het museum is een nationale schrijn. Voor scholieren is een bezoek verplicht. Bij een foto van de rechteroever van de rivier de Wisla tijdens de opstand merkt vertaler Artur Kosmala op dat het daar was dat het Rode Leger zijn opmars staakte. De Russen keken toe hoe de Duitsers aan de overkant de opstand in bloed smoorden. 'Terwijl wij behoorden tot de geallieerden', zegt de dertiger boos alsof het hem persoonlijk is aangedaan.

null Beeld de Volkskrant
Beeld de Volkskrant

Historische tragiek

Het is niet alleen de Tweede Wereldoorlog. In de 18de eeuw verdween het land van de kaart, Voor de oorlog opgedeeld door de grote Europese mogendheden. Het herrees in 1918, om 21 jaar later weer te worden binnengevallen, door Hitler en Stalin. Daarna volgde de heerschappij van de communistische vazallen van Moskou. Sinds 1989 is Polen weer vrij, maar de historische tragiek is in de genen van zijn volk gekropen.

Dat is meteen merkbaar tijdens deze journalistenreis. Die gaat vanwege de komende NAVO-top in Warschau over de vraag hoe Polen zijn rol ziet in het bondgenootschap. Maar voordat de toekomst aan bod komt, is er eerst het bezoek aan het museum, aan het verleden. Als een initiatieritueel. Voor de Polen staat wat komen gaat niet los van wat is geweest.

Een dag later is er een werklunch met premier Beata Szydlo. In de kanselarij bevinden zich de resten van een trap het enige overblijfsel van het vooroorlogse gebouw. Het wordt bewaard onder gepantserd glas. Aan tafel duurt het niet lang of de geschiedenis schuift aan. De minister van Buitenlandse Zaken vertelt hoeveel Polen door toedoen van de Duitsers en Sovjets in concentratiekampen belandden, naar Siberië werden verbannen of, zoals zijn ouders, van hun geboortegrond werden verdreven. De minister van Defensie zag hoe zijn vader door de communisten de dood werd ingejaagd.

Deze ervaringen wegen zwaar, zeker voor de huidige regering van de Partij voor Recht en Gerechtigheid (PiS). De grote man op de achtergrond is Jaroslaw Kaczynski, een rechtse nationalist. De partij staat pal voor de nationale soevereiniteit, moet niets hebben van de Russen en is allergisch voor Duitse bemoeizucht.

Toen EU-commissaris Frans Timmermans in januari een onderzoek begon tegen de PiS-regering op de verdenking dat zij de onafhankelijkheid van het Constitutionele Hof bedreigde, rolde zij zich op als een egel. Brussel was het nieuwe Moskou. Duitse politici met kritiek kregen te horen dat de tijd van 'het Duitse toezicht' voorbij was. Het is het niet-vergeten van Anna Pasiak op het hoogste niveau. Ook op een minder directe manier werkt het verleden door. Na het einde van het IJzeren Gordijn werd Polen weer een democratie. Dat kan in een handomdraai. Democratie laat zich gemakkelijk invoeren. Moeilijker is het haar goed te laten werken.

Historicus Adam Zamoyski, telg uit een oud Pools adellijk geslacht, schrijft in zijn boek Poland. A History dat veel Poolse politici geconditioneerd zijn door hun jarenlange streven het communistische regime omver te werpen. In denken en doen werden ze subversief, moralistisch en niet zelden extremistisch. Terwijl het bij het democratische handwerk aankomt op concessies, compromissen, winnaars die verliezers respecteren, verliezers die een nederlaag aanvaarden.

Jaroslaw Kaczynski. Beeld afp
Jaroslaw Kaczynski.Beeld afp

Daar had de Poolse politiek moeite mee de afgelopen 26 jaar. Alle regeringen probeerden greep te krijgen op de media. 'Helaas is het de politieke cultuur', zei mediaprofessor Tomasz Gackowski pas in de Financial Times. De huidige PiS-regering is radicaal. Ze wil de revolutie van 1989 voltooien. Overal ontwaart zij vijanden: post-communisten, de progressieve elite, alles dat de lagere klassen en de traditionele katholieke waarden bedreigt. Wij tegen zij.

Maar ook de vorige regering van het Burgerplatform deed voor haar vertrek eind vorig jaar nog snel een poging het Constitutionele Hof met haar mensen te vullen. Polen heeft zijn vrijheid terug, kent verkiezingen, nu de juiste democratische mentaliteit nog.

Andere fase

Zoiets moet groeien. Het land verkeert in een andere fase dan de West-Europese lidstaten. Er worden vorderingen gemaakt. Het is prettig rijden over de gloednieuwe, met Europees geld aangelegde snelwegen. Met Robert Lewandowski heeft Polen weer een voetbalster die je overal vanaf reclameborden toelacht. Met Donald Tusk levert het een Europees president. Na de financiële crisis van 2008 deed zijn economie het dankzij de injectie van EU-subsidies relatief beter dan die van West-Europa.

Toch zal ook de tijd het niet voor elkaar krijgen dat we allemaal op elkaar gaan lijken. Elk land heeft zijn eigenheid, door geschiedenis en geografie ingegeven. Dat geldt zeker voor Polen. 'Moeten we allemaal vegetariërs en fietsers worden?', spotte de minister van Buitenlandse Zaken. Investeerders van buiten worden gewantrouwd.

Het heeft te maken met de beurse plekken in de Poolse ziel. In het centrum van Warschau staat het standbeeld van dichter Adam Mickiewicz. In de 19de eeuw vergeleek hij de onderdrukte Polen met Jezus. Door zich op te offeren konden zij de repressie overwinnen zoals Christus de dood overwon. Een andere dichter schreef: 'Waar pijn is, is leven, is wederopstanding.' Het was de Poolse romantiek. Vele jaren zijn sindsdien verstreken, maar iets daarvan zit nog altijd in het nationaal bewustzijn. Als fantoompijnen komende van oude wonden.

Robert Lewandowski. Beeld afp
Robert Lewandowski.Beeld afp

Het maakt Polen tot een bijzonder gastland voor de buitenlandse leiders. Bekend en onbekend tegelijk. Het hoogste gebouw van Warschau is de 'suikertaart', een cadeau van Stalin. De Polen haten 'Stalins pik'. Afbraakplannen gingen niet door. Geprobeerd werd het aan het zicht te onttrekken met moderne wolkenkrabbers, van KIA Motors, Deloitte, het Marriott en het InterContinental. De nieuwe tijd.

Toch domineert de Stalin-toren nog altijd de skyline. 'Geld voor meer torens ontbrak', zegt vertaler Artur spijtig. Het verleden weet van geen wijken.

Meer over