Europa: eerst het Russisch gas, dan de moraal

Het lijkt wel een wraakactie van de geschiedenis. Terwijl het vroeger Amerikanen waren die in het Midden-Oosten vuile handen moesten maken om de westerse energiebehoeften veilig te stellen, zijn het nu de Europeanen die ontdekken dat ze met Rusland in hun eigen gelederen een soort Saudi-Arabië herbergen....

Een land met onfrisse, autoritaire trekjes, maar van wezenlijk belang voor de vervulling van Europese energiebehoeften (nu al betrekt de EU een kwart van haar gas uit Rusland). Geplaatst voor het dilemma wat de voorrang verdient in de relaties met Rusland – een schoon geweten of een ‘volle tank’ – zijn de Europeanen niet minder pragmatisch dan de Amerikanen.

En dus ligt het accent in de bilaterale relaties niet op het terugdraaien van de democratie in Rusland of de mensenrechtenschendingen in Tsjetsjenië, maar op energie. De Russische oud-dissidente Loedmila Aleksejevna zegt het zo: ‘In de Sovjettijd hadden we atoomwapens en was iedereen bang. Maar door ons olie en gas zijn de huidige westerse leiders nog banger om onze leiders boos te maken dan in de Sovjettijd.’

Beroemd is het voorbeeld van bondskanselier Schröder, die met zijn vriend president Vladimir Poetin (‘een echte democraat’) besloot een pijpleiding door de Oostzee te bouwen die al Duitslands vrienden in de regio zou omzeilen. Vanaf 2010 maakt deze rechtstreekse Russische gasleveranties aan Duitsland (en West-Europa) mogelijk.

Daarmee haalde hij zich de woede van Polen en de Baltische staten op de hals, die waarschuwden tegen Poetins Europese verdeel- en heerspolitiek. Maar Schröder haalde een mooie opdracht binnen voor de Duitse industrie en verloste zich van toekomstige transito-betalingen aan doorvoerlanden. En wat telt nu zwaarder?

Maar het zijn niet alleen zulke deals die een Europees Ruslandbeleid verhinderen. Er zijn ook grote onderlinge verschillen van mening. Tegenover de ‘methode-Schröder’, die blijkens Poetins recente staatsbezoek aan koningin Beatrix ook door Nederland wordt gevolgd, staan de nieuwe EU-landen. Zij hebben in hun geschiedenis de heersers in Moskou leren wantrouwen. Zij zien een Rusland dat zich in autocratische zin beweegt en een destabiliserende rol blijft spelen in alle buurlanden waar het nog vat op heeft, van Wit-Rusland tot de voormalige Aziatische deelrepublieken.

De Britse premier Blair ontkende in oktober dat energie-afhankelijkheid zou leiden tot afname van Europese kritiek op interne ontwikkelingen in Rusland. Er is sprake van wederzijdse belangen, niet afhankelijkheid, aldus Blair. Met dat argument had Schröder zich ook verdedigd: door de import van grondstoffen zou Duitsland Rusland kunnen ‘inbinden’. Maar de commentator van de Duitse krant Frankfurter Allgemeine Zeitung stelt zich naar aanleiding van de huidige gascrisis de vraag ‘of zich niet een binding van een geheel andere aard heeft voltrokken’.

Ondertussen blijft het gissen naar de Russische strategie achter deze crisis. Nervositeit op de Europese markten kan op termijn de Russische belangen alleen maar schaden, en de speurtocht naar alternatieve energiebronnen aanwakkeren. Want hoewel de Russen voorzien dat hun energie-export naar Azië in 2030 vertienvoudigd zal zijn, blijft Europa de grootste afnemer.

Gazproms wens om de Oekraïners commerciële prijzen te rekenen, is goed voorstelbaar. Maar de wijze waarop dit gebeurt, voedt de speculatie over politieke motieven. Dat Oekraïne al die jaren wegkwam met zulke lage gasprijzen, had veel te maken met zijn status als cliëntstaat van Moskou. Wie zich zo niet langer gedraagt, betaalt marktprijzen.

In maart zijn er verkiezingen in Oekraïne, waarin de westers gezinde hervormers van de Oranje Revolutie zich opnieuw moeten bewijzen. De vorige keer trokken de hervormers aan het langste eind, tot woede van het Kremlin.

Maar Moskou begint de zegeningen te genieten van zijn status als energiemacht. Een goed moment, blijkbaar, om de Oekraïners te herinneren aan hun ‘historische banden’ met Moskou en de Europeanen na tien jaar EU- en NAVO-uitbreiding te wijzen op de grenzen van hun invloed in het Oosten.

Meer over