REPORTAGE

'Eurofilie hoeft geen russofobie te betekenen'

De Bulgaren hebben een nieuwe president. Met de keuze voor socialist en politieke outsider Rumen Radev slaat het land een nieuwe, oostelijke koers in. Hoe nauw zal hij de banden met Poetin aanhalen?

Jenne Jan Holtland
Een kiezer staat in een stemhokje in een Russische school in Sofia. Beeld Daniel Rosenthal / de Volkskrant
Een kiezer staat in een stemhokje in een Russische school in Sofia.Beeld Daniel Rosenthal / de Volkskrant

Stefan Sofianski, oud-premier van Bulgarije, loopt in driedelig pak de trap op naar boven, gadegeslagen door een manshoog portret van de Russische dichter Alexander Poesjkin. In het stemhokje zal Sofianski deze zondagmorgen blanco stemmen. Geen van de twee kandidaten in de Bulgaarse presidentsverkiezingen kunnen hem namelijk bekoren. Wel hoopt hij dat deze verkiezingen een verandering in gang zullen zetten. 'De huidige regering praat veel, maar doet weinig.'

Het had een uitspraak kunnen zijn van Rumen Radev (53), die dit weekend de presidentsverkiezingen won. Het tellen van de stemmen is pas vandaag klaar, maar volgens de laatste exitpoll op zondag haalde hij 58 procent van de stemmen, tegen 35 procent voor de nummer twee, Tsetska Tsatsjeva. Premier Bojko Borisov had zijn lot aan de uitslag gebonden, en kondigde zondagavond zijn ontslag aan. Mogelijk volgen er in het voorjaar parlementsverkiezingen.

Outsider wint

De nieuwe president van Bulgarije was tot kort geleden generaal in de Bulgaarse luchtmacht, en heeft geen enkele ervaring in de politiek. Daarmee had het draaiboek van de Bulgaarse presidentsverkiezingen iets weg van de Amerikaanse: politiek onbevlekte outsider (man) verslaat vertegenwoordiger van de status-quo (vrouw).

Radev, zelfverklaard fan van Dostojevski's De broers Karamazov, baarde opzien door zich uit te spreken tegen de sancties op Rusland, en toonde zich gevoelig voor het perspectief van Moskou. Wilde hij dan uit de NAVO stappen? Dat niet, maar 'eurofilie hoeft geen russofobie te betekenen'. Natuurlijk werd het internationale recht geschonden met de annexatie van de Krim, sprak Radev vorige week, 'maar het is ook een feit dat de Russische vlag daar nu wappert. Wat moeten we doen? Onze ogen sluiten?'

Portret van Stefan Sofianski, oud-premier en oud-burgemeester van Sofia, nadat hij gestemd heeft. Beeld Daniel Rosenthal / de Volkskrant
Portret van Stefan Sofianski, oud-premier en oud-burgemeester van Sofia, nadat hij gestemd heeft.Beeld Daniel Rosenthal / de Volkskrant

Armste lidstaat

Politiek balanceert Bulgarije sinds de val van het communisme tussen oost en west. Met de keuze voor Radev slaat de Bulgaarse bolide nu oostwaarts af richting Moskou. Weliswaar hortend, stotend en zonder afstand te nemen van EU of NAVO, maar toch. De frontvrouw van de Bulgaarse Socialistische Partij (BSP) was in juni nog te gast op het congres van Poetins partij Verenigd Rusland. Kort daarna schoof ze Radev als kandidaat naar voren.

Anderzijds is de macht van de president beperkt, en kan de armste lidstaat van de EU het zich niet veroorloven Brussel tegen zich in het harnas te jagen. In december staat het continueren van de sancties op de agenda, maar de kans dat 'calimero' Bulgarije dwars zal liggen, blijft onveranderd klein. Wat wel gaat veranderen is de retoriek, concludeert Dimitar Bechev, een Bulgaarse politicoloog verbonden aan het Harvard-centrum voor Europese studies. De vertrekkende president Plevneliev geldt als uitgesproken pro-NAVO. Bechev: 'Radev zal een andere toon aanslaan.'

Kiezers brengen hun stem uit in een Russische school in de Bulgaarse hoofdstad Sofia. Beeld Daniel Rosenthal / de Volkskrant
Kiezers brengen hun stem uit in een Russische school in de Bulgaarse hoofdstad Sofia.Beeld Daniel Rosenthal / de Volkskrant

Impopulaire regeringspartij

Echt verrassen kan de keuze voor een Rusland-gezinde president niet: van alle Oost-Europese lidstaten staat Bulgarije het dichtst bij Moskou. De Russische tsaar verjoeg eind 19de eeuw de Osmanen uit Bulgarije. De orthodoxe kerk verbindt beide volkeren spiritueel. In een peiling sprak 60 procent van de Bulgaren zich vorig jaar uit tegen de EU-sancties op Rusland.

Ook Rumen Radevs tegenkandidaat Tsatsjeva (58) van regeringspartij Gerb was formeel tegen voortzetting van de sancties. Alleen heeft ze de pech dat ze gelieerd is aan de impopulaire regeringspartij. Haar gebrek aan charisma hielp niet mee. Gevraagd naar haar voorgenomen Ruslandbeleid, zei ze Poetin te willen uitnodigen in Sofia om hem 'de toeristische attracties' te laten zien. Op Facebook kwamen de Bulgaren niet meer bij.

In het Russische schooltje met overal Poesjkin-parafernalia zijn bedrijfsadvocate Galina Maximova (47) en haar dochtertje net gaan stemmen. Op Radev, knikt ze. 'Als hoge militair heeft hij bewezen dat hij de verantwoordelijkheid aankan.' Ook in zijn uitspraken over Rusland kan ze zich vinden. 'Poetin wordt ten onrechte gedemoniseerd. Bovendien is Bulgarije een klein land in de periferie van Europa. We hebben Rusland nodig als bondgenoot. Naar wie moeten we anders exporteren?'

Russische invloedssfeer

Inderdaad zijn de economische betrekkingen al jaren innig. Ruim eenvijfde van de Bulgaarse economie is in handen van Russische investeerders, met name in olie en gas. Oliegigant Lukoil, 's lands grootste bedrijf met een jaarlijkse omzet van meer dan 3 miljard, staat geregistreerd in Nederland maar is Russisch. Aan de populaire Zwarte Zeekust staan meer dan zestigduizend villa's op naam van rijke Russen.

Een recent rapport van vier Balkanspecialisten verbonden aan het in Washington gevestigde Center for Strategic & International Studies beschrijft hoe Poetin probeert Bulgarije naar zijn invloedssfeer te lokken. Eén: het aanbieden van lucratieve contracten aan zakenlui, in ruil voor het uitdragen van de Russische agenda in beleidskringen. Twee: marktmanipulatie via monopolies van Russische (staats)bedrijven zoals Gazprom. Drie: infrastructurele miljardendeals door Russische aannemers in Bulgarije. Ook kan het Kremlin rekenen op de extreem-rechtse partij Ataka, een kleine maar luidruchtige speler in het Bulgaarse parlement. Het is de volmaakte kruisbestuiving van politiek en economie.

Kiezers brengen hun stem uit in een Russische school in de Bulgaarse hoofdstad Sofia. Beeld Daniel Rosenthal / de Volkskrant
Kiezers brengen hun stem uit in een Russische school in de Bulgaarse hoofdstad Sofia.Beeld Daniel Rosenthal / de Volkskrant

Uit angst voor al te veel Russische inmenging heeft ondernemer Krasimir Iliev (68) deze zondag op Radev noch Tsatsjeva gestemd. 'Ze zijn allebei Kremlin-georiënteerd', zegt hij knorrig. 'Je moet ze niet vertrouwen. Ik heb in Rusland gewerkt, en weet hoe mensen daar denken. Russen willen drie dingen: een sterke leider, een vijand en wodka. Waarom zouden wij hen nodig hebben? Ik wil een onafhankelijk Bulgarije. Mensen die hun oren te veel naar Moskou laten hangen, hebben een slavenmentaliteit.'

Iliev kijkt even op als er een bekend gezicht voorbijloopt. Het is Stefan Sofianski, in 1997 kortstondig interim-premier. 'Ook een schurk', grijnst hij als Sofianski de hoek om is verdwenen.

Meer over