InterviewMargrethe Vestager

Eurocommissaris Margrethe Vestager: ‘De wereld is een puinzooi’

Eurocommissaris Margrethe Vestager.Beeld Bloomberg via Getty Images

Voor bijna 3.000 miljard euro aan overheidssteun voor bedrijven heeft Europees Commissaris Margrethe Vestager in deze coronacrisis al goedgekeurd. Meer dan de helft is voor Duitse ondernemingen. Nemen de verschillen tussen eurolanden zo niet enorm toe?

‘De wereld is een puinzooi’, stelt Margrethe Vestager monter vast. De coronapandemie heeft het werk van de Europees Commissaris voor Concurrentie (en digitale zaken) compleet overhoop gehaald. Keek ze een half jaar geleden nog wantrouwig toe op elke euro staatssteun, sinds de coronapandemie heeft Vestager (een Deense liberaal) voor bijna 3.000 miljard euro aan overheidssteun voor bedrijven goedgekeurd. Waarvan ruim de helft voor Duitse ondernemingen. En het eind is niet in zicht.

Deze maandagochtend heeft de Europese Commissie net de coronarestricties verder aangescherpt. Alleen ‘essentiële bezoekers’ zijn nog welkom in het Berlaymontgebouw, het hoofdkantoor van de Commissie. En daar vallen journalisten niet onder. Dus het interview met zeven Europese kranten vindt plaats per telefoon.

Aan haar humeur merk je het niet dat de staatssteunsluizen wijd open staan. Dat de begrotingsregels tijdelijk buiten werking zijn gesteld en daar voorlopig geen verandering in komt. Of dat de regeringsleiders haar vorige maand opzadelden met een boodschappenlijst vol – op het oog – concurrentievervalsende initiatieven. Integendeel, Vestager is ‘zeer blij’ met de aandacht van premier Rutte en zijn EU-collega’s. ‘Het is uitzonderlijk dat de leiders concurrentie en digitalisering bespreken. En zeker zo gedetailleerd.’

De leiders bepleiten ‘strategische autonomie’ voor Europa, een vaag concept dat riekt naar tactisch protectionisme. Daar moeten uw liberale haren toch recht overeind van staan.

‘Ik geloof niet dat dingen zelf doen per definitie protectionistisch is. Europa moet investeren in supercomputers, in de opleiding van mensen zodat ze de banen krijgen die nieuw gecreëerd worden. Waar het om gaat is dat we grip hebben op de ontwikkelingen die ons leven bepalen. We moeten de digitalisering van de samenleving op een ordelijke, menselijke manier regelen zodat we niet op een ochtend wakker worden in een totaal van ons vervreemde wereld. Op die praktische manier wil ik over strategische autonomie praten, niet in een theoretische discussie of het nu wel of geen protectionisme is.’

Strategische autonomie kan snel een excuus worden voor: geef vooral staatssteun, laat bedrijven maar fuseren, knijp een oogje toe bij dominante marktposities.

‘Ik weet niet wat strategische autonomie is als het die consequenties zou hebben, En ik ken niemand die het voorstelt.’

De regeringsleiders vragen u om een modernisering van het gehele concurrentiebeleid om de groene en digitale omschakeling mogelijk te maken en om Europa als wereldspeler te lanceren. Kunnen de bestaande regels bij het grof vuil?

‘Ik ben al 2,5 jaar bezig met die modernisering. We zijn begonnen met een herziening van de staatssteunregels, we hebben nu een raadpleging over hoe markten te definiëren. Drie speciale adviseurs hebben een rapport opgesteld over concurrentieregels in digitale tijden. Ik juich het zeer toe dat de leiders dit nu omarmen.’

Als je CO2-emissies, biodiversiteit, werkgelegenheid en dierenwelzijn gaat meewegen bij fusies of het bepalen van marktmisbruik, kun je vrijwel niets meer verbieden. Holt dat uw beleid niet uit?

‘Daar ben ik het mee eens, daartegen moeten we ons beschermen. Drie weken geleden heb ik een debat gelanceerd over hoe concurrentieregels de overgang naar een duurzame samenleving kunnen helpen maar ook wat de beperkingen zijn. In een goed concurrerende markt met concurrerende prijzen krijg je meer voor minder. Kijk hoe windenergie zich ontwikkelt met steeds minder subsidies, hoe de subsidies voor zonnepanelen zijn gehalveerd. Dat zijn goede voorbeelden. Waarover ik twijfel zijn prijsafspraken waarbij u en ik een hogere prijs voor een product betalen – een duidelijk nadeel – maar de samenleving als geheel profiteert omdat het duurdere product bijvoorbeeld beter is voor het milieu. Het is van groot belang dat we hier de voor- en nadelen eerlijk op tafel leggen.’

De regeringsleiders juichen nu Europese kampioenen toe. U verzette zich tegen met veel staatssteun opgetuigde conglomeraten. Heeft u de strijd verloren?

‘Ten eerste geloof ik niet dat de leiders dit willen. En ten tweede: ik vind het niet erg als bedrijven groeien. Wat ik wel erg vind is als bedrijven niet worden uitgedaagd. Ik denk niet dat er iemand in Europa is die zegt: wij willen monopolies. Het probleem is niet dat een bedrijf groot is, de vraag is of er concurrenten zijn. Succesvolle bedrijven groeien door concurrentie, niet door het gebrek eraan.’

De EU staat klaar met subsidies – en geen klein geld – voor Europese kampioenen die accu’s voor elektrische wagens ontwikkelen en microprocessors voor computers. Ligt marktverstoring dan niet om de hoek?

‘Daarom kijken we daar ook heel zorgvuldig naar. Het eerste accuproject telt 7 lidstaten en 40 bedrijven. We onderzoeken of zo’n project echt baanbrekend is en zo riskant dat geen enkele ceo dat gaat verdedigen voor zijn raad van bestuur. We verlangen dat de kennis die wordt opgebouwd met grote sommen publiek geld voor anderen beschikbaar is zodat de hele economie er baat bij heeft en niet alleen de deelnemende bedrijven.’

Een echte breinbreker, erkent Vestager, zijn grote internetbedrijven als Facebook, Google, eBay en Amazon. De huidige concurrentieregels voor deze sector dateren uit 2000 en zijn hopeloos verouderd. Vestager en haar collega’s zijn druk bezig met een nieuwe digitale dienstenwet en eentje voor digitale markten. Online kopen moet veilig en transparant zijn. ‘Een bedrijf als eBay verhandelt miljoenen producten per dag. We kunnen zo’n bedrijf niet aansprakelijk stellen voor elk vals of gestolen goed dat wordt verkocht maar wel verplichten tot een systeem dat namaak en gevaarlijke producten tegengaat.’

Daarnaast komt de Commissie op korte termijn met speciale regels voor digireuzen: bedrijven als Google en Facebook die door hun omvang en tentakels naar andere markten feitelijk als een sluiswachter opereren. ‘Er komen lijsten met zaken die dergelijke bedrijven wel en niet kunnen doen. Op de to do list staat dat consumenten toegang hebben tot hun data. Op de not to do list staat je eigen producten bevoordelen.’

Dreigt een techbedrijf toch een (bijna) monopolist te worden, dan wil Vestager sancties kunnen opleggen. Geen boetes maar het beperken van de activiteiten zodat er geen nieuwe sluiswachter ontstaat.

Knijpt u daarmee ook niet bij voorbaat uw gedroomde Europese Google af?

‘We willen bedrijven niet belemmeren te groeien maar voorkomen dat ze de facto monopolies worden. Want dan is er een grote kans dat de vernieuwing in die markt gesmoord wordt.’

Duitse bedrijven profiteren bovenmatig van de staatssteun die u toestaat. Hoezo gelijk speelveld? De verschillen tussen de eurolanden nemen toe.

‘De bedragen zijn inderdaad indrukwekkend: ruim 2.900 miljard euro aan staatssteun. Iets meer dan de helft is voor Duitse bedrijven, Italië en Frankrijk nemen ieder zo’n 15 procent voor hun rekening, de overige 24 lidstaten de rest. Het is spijtig dat niet alle lidstaten hun bedrijven evenveel kunnen steunen. De verschillen zijn groot. Ik heb de lidstaten gevraagd: hebben jullie die staatssteun daadwerkelijk ook al gegeven? Bovenop de ruim 2900 miljard aan staatssteun zijn er nog de miljarden die regeringen betalen voor arbeidstijdverkorting. We zitten nu te kauwen op al die getallen, die spelen een rol bij de vraag hoe we die tijdelijk soepeler regels voor staatssteun verlengen. Maar vergeet niet: tien jaar lang hebben we Duitsers gevraagd meer uit te geven om de Europese economie aan te jagen. Nu ze dat uiteindelijk doen is het interessant om te zien wat voor effect dat heeft op de andere EU-landen.’

Het Hof van Justitie zette in juli een streep door uw roemruchte besluit dat Apple 14 miljard euro aan achterstallige belasting moest betalen. Pas eind september, net voor de deadline, tekende u beroep aan. Twijfelde u?

‘Het arrest van het Hof is nogal taai en lastig. We hadden tijd nodig om het volledig te doorgronden en ons te verzekeren van sterke argumenten voor het beroep.’

Deze keer wint u wel?

‘Ik heb afgelopen zes jaar veel geleerd in deze baan. Onder andere dat je nooit zeker moet zijn van je gelijk maar hard je best moet doen.’

Lees ook

Margrethe Vestager, de schrik van grote bedrijven: ‘We zitten midden in een nieuwe industriële revolutie’
Eurocommissaris Margrethe Vestager – die van de megaboetes – strijdt tegen onfrisse deals van grote bedrijven. ‘Het doel is niet straffen, maar de markt verbeteren.’

Meer over