EU 'helpt' Loekasjenko overleven

De Wit-Russische dictator Loekasjenko dankt zijn positie niet alleen aan de verkiezingsuitslag van deze week. Economisch ziet hij zich ook 'gesteund' door de EU, met Nederland voorop.

ARNOUT BROUWERS

Niet verkiezingen, maar Russische olieproducten en goedkoop gas houden de Wit-Russische dictator Loekasjenko op de been. Nederland draagt ook zijn steentje bij: het is na Rusland de grootste handelspartner van Wit-Rusland.

Wie heeft Loekasjenko gered? Nadat de Wit-Russische president na zijn herverkiezing in 2010 de oppositie hardhandig had onderdrukt, stortte de Wit-Russische economie ineen. Het was het gevolg van Loekasjenko's spendeerdrift in de aanloop naar de verkiezingen en van het Russische besluit in 2010 om (tijdelijk) de voor de Wit-Russen zeer profijtelijke wederuitvoer van Russische olieproducten stop te zetten.

Hoewel de Wit-Russische roebel in 2010 65 procent devalueerde, stabiliseerde de munt het afgelopen jaar enigszins. Dat is in de eerste plaats te danken aan Rusland, dat met kredieten over de brug kwam en de subsidiekraan opendraaide. De Europese Unie, Nederland voorop, speelde als groot afnemer van Wit-Russische olieproducten een paradoxale rol.

Enerzijds blokkeerde de EU (samen met de VS) de toegang tot kredieten van het Internationaal Monetair Fonds en stelde ze reissancties in voor de elite. Maar deze politieke breuk stond een grote toename van de import uit Wit-Rusland geenszins in de weg. De Wit-Russische export naar de EU nam in de eerste negen maanden van 2011 met 76 procent toe. Loekasjenko lachte zijn vijanden in Europa openlijk uit en roemde de gestegen export als een groot succes.

De Nederlandse invoer van olieproducten uit Wit-Rusland verdubbelde volgens Wit-Russische cijfers in 2011 tot bijna vijf miljard euro. Deels gaat het om diesel die in Nederland wordt verkocht, zei een woordvoerder van de Rotterdamse haven dit voorjaar tegen EUobserver, deels wordt het doorverkocht naar Aziatische markten.

Vooral de export van 'oplosmiddelen en verdunners' naar Nederland steeg explosief. Tot 2010 bedroeg deze nul, in 2011 ging het om 480 duizend ton, en in de eerste zes maanden van dit jaar al om 1,3 miljoen ton, goed voor bijna een miljard euro.

Jaroslav Romantsjoek, een econoom die zich in de duistere oliehandel tussen Rusland, Wit-Rusland en Europa verdiept, legt uit waarom juist deze categorie zo populair is. 'In 2010 legde Poetin (toenmalig Russisch premier, red.) voor het eerst sinds tien jaar de windhandel van Russische olie die in Wit-Rusland was geraffineerd aan banden door weer uitvoerrechten op Russische olie te gaan heffen.' Het was de straf voor Loekasjenko's flirt met het Westen en zijn weigering de onafhankelijkheid van de afvallige Georgische provincies Zuid-Ossetië en Abchazië te erkennen. Bovendien werkte Loekasjenko niet genoeg mee aan de oprichting van de Euraziatische Unie.

Toen Loekasjenko eind 2010 door de knieën ging en de documenten voor een douane-unie tekende, mocht de wederuitvoer van Russische olie via Wit-Rusland worden hervat - onder de voorwaarde dat Minsk de uitvoerrechten terugbetaalde. Alleen 'oplossers en verdunners' werden uitgezonderd - vandaar de explosieve stijging van die uitvoer. Romantsjoek betwijfelt of de enorme uitvoerstatistieken naar Nederland kloppen. 'Zeker is dat onder de naam 'oplossers en verdunners' veel benzine en diesel wordt geëxporteerd. Dat gaat niet allemaal naar Nederland: er is ook veel smokkel naar buurlanden als Polen en Litouwen.'

Rusland zette Loekasjenko ook klem met zijn gaspolitiek. De aanleg van de gaspijpleiding Nordstream, waarmee West-Europa direct bereikbaar werd voor Rusland, plaatste de Wit-Russische gaspijpleiding in een nieuwe context. 'Dat is waarom Loekasjenko Beltransgaz (dat de doorvoer van Russische gas door Wit-Rusland runde, red.) aan Gazprom heeft verkocht', zegt Romantsjoek. 'De Russen dreigden de pijpleiding anders links te laten liggen en dan was zij niets meer waard geweest.'

Rusland speelt hetzelfde spel met Oekraïne. Wit-Rusland kreeg na zijn toetreding tot de Euraziatische Unie een grote korting op de gasprijs: het betaalt nu 165 dollar per duizend kubieke meter, terwijl Polen 500 dollar betaalt en Oekraïne bijna 400 dollar. Romantsjoek: 'Poetin hoopt op chaos in Oekraïne, waarna het land niet anders kan dan toetreden tot Poetin's unie.' Maar Oekraïne is niet zo'n hapklare brok als Wit-Rusland en waarnemers geven Poetin weinig kans.

Wit-Rusland zit wel in de tang. 'Loekasjenko zal snel weer iets moeten verkopen aan de Russen of zijn nationale munt inruilen voor de Russische roebel', zegt Romantsjoek. Poetin heeft de handel in 'oplossingen en verdunners' in augustus gestopt. Bovendien gaan deze herfst de zwaar gesubsidieerde elektriciteitsprijzen in Wit-Rusland omhoog en moet er in anderhalf jaar negen miljard dollar aan buitenlandse schulden worden afgelost.

De oppositie in Minsk is verdeeld over de Europese rol als afnemer van Wit-Russische olieproducten. Sommigen menen dat de Europeanen Loekasjenko's binnenlandse repressie financieren. Anderen vrezen dat Wit-Rusland zonder de Europese afzet nog sneller economisch door Rusland wordt opgeslokt. En dan valt er helemaal weinig meer te kiezen.

Procent stijging van de Wit-Russische export naar de EU in de eerste negen maanden van 2011

undefined

Meer over