Erfgoed Te Koop

Ruim een eeuw kende de Zaanstreek munitie-industrie langs het Noordzeekanaal. Tot nu toe was het terrein 'Hembrug' verboden voor bezoekers....

Frank van Zijl

De portier en de ambtenaar van Monumentenzorg lopen kissebissend over het Hembrugterrein bij Zaandam: dit gebouw is uit die en die tijd, welnee, uit die periode, ik heb de bouwvergunning nog liggen, of: ik zal je straks de tekeningen laten zien. 'En links ziet u de kastanjelaan.' 'Kastanjelaan? Dat hep zonnen. Het heet 't zwarte pad, zo heet het, niet anders.' 'Oh.'

De ambtenaar heeft het moeilijk bij portier Peter, die het ruim veertig hectare grote terrein al 25 jaar kent als zijn broekzak en die bovendien een eigen archief heeft om op terug te vallen. Je ziet Peter denken: kan dan gestudeerd hebben, zo'n jongen van de gemeente, mij maken ze niks wijs. Hij weet alles over oorsprong, onderhoud en verval. 'En sprookjes over dit gebied zijn er genoeg.'

Voor dit laatste is een logische verklaring. Sinds 1895 is het terrein langs het Noordzeekanaal afgesloten geweest van de buitenwereld. Hier werd een eeuw lang in het geheim grootschalig munitie vervaardigd, opgeslagen en getest. 'Hembrug' was productiewerkplaats depot voor Neerlands wapentuig - eerst van de Artillerie Inrichting, later van Eurometaal. Pottenkijkers werden op afstand gehouden.

In hoogtijdagen (1917) werkten hier achtduizend man. Toen Eurometaal in 2002 failliet ging, stonden 'slechts' 176 werknemers op straat. Sinds de val van de Muur is er in de conventionele munitiebranche geen droog brood meer te verdienen. Met de sluiting van Eurometaal kwam een einde aan driehonderd jaar munitieproductie in Nederland.

Vanaf morgen congresseren in dit hermetisch afgesloten gebied meer dan tweeduizend gemeentebestuurders over 'Bouwen aan vernieuwing', ofwel over de vraag hoe in Nederland om te gaan met industrieel erfgoed. Het gebeurt in en tussen de fabriekshallen, de betonnen bunkers en ondergrondse schietbanen tot tweehonderd meter diep, waar in het verleden alle munitie werd getest.

'Hembrug' is herkend als zo'n belangrijk industrieel erfgoed dat (deels) behouden moet blijven, en bovendien tal van nieuwe kansen biedt voor ontwikkeling van de regio.

De oudsten van de circa honderd gebouwen, daterend uit de periode 1895-1901, moeten sowieso blijven staan. Ze zijn op de rijksmonumentenlijst geplaatst. Volgens velen dienen ook de tientallen andere opstallen (deels Amsterdamse School) overeind te blijven: de gemeente Zaanstad ziet hiervoor een 'woon-, werk-, cultuurfunctie'; de provincie Noord-Holland denkt eerder aan een 'havengebonden bedrijventerrein'. Zeker is slechts dat op het terrein een gevangenis wordt gebouwd ter vervanging van de Amsterdamse Bijlmerbajes.

De strijd om de oude munitiefabrieken is pas in een eerste fase. 'Domeinen' heeft het officieel in de verkoop, maar alleen al voor de bodemsanering is een bedrag benodigd van 50 tot 70 miljoen euro. Van de imposante gebouwen staan er sommige op instorten, anderen zijn zwaar vervuild met asbest. Een complete herinrichting van het gebied gaat minstens twintig jaar duren. Maar de charme ervan, weet elke bevoorrechte bezoeker, is onmiskenbaar groot.

Meer over