'Erdogan is een charismatische straatvechter'

Als het aan Recep Erdogan ligt, zwaait hij tot 2024 de scepter in Turkije. De nieuwbakken president staat bekend als een man van het volk. Maar sinds enige tijd vertoont hij trekken van een compromisloze heerser. De Turkse Poetin ontleed.

Rob Vreeken
Oktober 2014, Recep Tayyip Erdogan poseert in het nieuwe presidentiële paleis Ak Saray, even ten westen van de hoofdstad Ankara. Het Witte Paleis ligt op een terrein van zo'n 150 duizend vierkante meter, het telt duizend kamers en kostte 540 miljoen euro. Het zou bunkers, een ondergronds commandocentrum en tunnels bevatten die bestand zijn tegen aanvallen met chemische wapens. De bouw van het complex is omstreden. Beeld AFP
Oktober 2014, Recep Tayyip Erdogan poseert in het nieuwe presidentiële paleis Ak Saray, even ten westen van de hoofdstad Ankara. Het Witte Paleis ligt op een terrein van zo'n 150 duizend vierkante meter, het telt duizend kamers en kostte 540 miljoen euro. Het zou bunkers, een ondergronds commandocentrum en tunnels bevatten die bestand zijn tegen aanvallen met chemische wapens. De bouw van het complex is omstreden.Beeld AFP

Het geheim van Erdogan is te vinden in een kleine kruidenierszaak aan het eind van Piyale Mumhanesi Sokagi, een smalle straat op een van de heuvels waarop de metropool Istanbul is gegroeid. Semiha Karaoglu Paçal, een vrouw van 47 met een goudkleurige hoofddoek, staat er in haar rommelige winkel tussen de grutterswaren en wijst naar de overkant. Dáár, zegt ze, op de derde verdieping, waar die twee oude mensen op het balkon zitten, naast de schotelantenne. Daar woonde hij.

Hij, dat is de president en oud-premier van Turkije, Recep Tayyip Erdogan. Vanaf begin jaren zeventig woonde hij met zijn ouders in het eenvoudige appartement, naderhand met zijn gezin. In 1994, toen hij op zijn 40ste burgemeester van Istanbul werd, betrokken de Erdogannetjes elders een ambtswoning.

Erdogan is echt een jongen van deze buurt, Kasimpasa. Dat is een begrip in Turkije. 'Kasimpasa' is de spreekwoordelijke volksbuurt, bolwerk van de gewone man. Gemoedelijk, ruig, ordinair, solidair. Product van een halve eeuw verstedelijking. Miljoenen Turken trokken van het platteland naar de stad; zo ook de familie Erdogan.

Als scholier verkocht Tayyip er simit, Turkse bagels, hij speelde in de lokale voetbalclub. Later werd hij actief in de islamitische partijen waaruit de AKP zou ontstaan, de huidige regeringspartij. De hele buurt kende de joviale doener, hij wás iemand hier.

Tijdens de verkiezingscampagne van 2002. Beeld Getty Images
Tijdens de verkiezingscampagne van 2002.Beeld Getty Images

Praatje

Elke ochtend voor Erdogan naar zijn werk ging, kwam hij even in de bakkal, de kruidenierswinkel. 'Dan keek hij in de krant en maakte een praatje', zegt vader Bayram Karaoglu (80), een tanige man met een wollen muts en een doorleefd gebit. 'Elke vrijdag kocht hij snoep en chocola voor de kinderen uit de buurt. Die stonden dan al buiten te wachten.'

Niets dan goede herinneringen hebben ze aan de man die het later zo ver heeft geschopt. 'Tayyip bey' (mijnheer, oom), noemden ze hem. Altijd toonde hij belangstelling voor hun wel en wee. Toen mevrouw Karaoglu was overleden, belde hij om 1 uur 's nachts meteen op. Hij was al minister-president.

Tayyip bey is eerzaam, betrouwbaar en behulpzaam, zegt de oude kruidenier. 'Een goed persoon.' En de macht is hem niet naar het hoofd gestegen, voegt zijn dochter eraan toe. 'Hij is nog steeds een van ons. Hij is heel gewoon gebleven.'

Gewoon?

Twee maanden geleden nam oompje Erdogan een nieuw presidentieel paleis in gebruik op een schitterend uitgelichte heuvel bij de hoofdstad Ankara. Ak Saray, het Witte Paleis, telt duizend kamers en kost 615 miljoen dollar (540 miljoen euro). Critici zien het Witte Paleis als het megalomane project van een president wie de macht wel degelijk naar het hoofd is gestegen. Een democratisch gekozen sultan.

Geen boodschap

Na drie succesvolle termijnen als premier won Erdogan in augustus de presidentsverkiezingen. Als hij twee termijnen uitzit, zal hij tot 2024 aan de macht blijven. Dat het presidentschap in Turkije nogal ceremonieel is, daar heeft Erdogan geen boodschap aan. Hij hoopt de grondwet te kunnen aanpassen en gedraagt zich alsof dat al is gebeurd. De kabinetszitting van 19 januari heeft - voor het eerst - niet de premier als voorzitter, maar de president.

Nog niet zo lang geleden was Tayyip Erdogan een toonbeeld van weldenkend leiderschap. Hij loodste zijn land naar lidmaatschap van de Europese Unie. Wetten werden in lijn gebracht met de Europese normen van democratie, mensenrechten en goed bestuur. Half Europa liep met hem weg. Verkiezingen won hij niet met fraude, maar met succesvol economisch beleid. Miljoenen Turken bereikten het walhalla van de middenklasse.

Dat was Erdogan fase 1. Het einde ervan kan worden gesitueerd rond 2008 of zelfs 2011. Toen wist hij in een finale confrontatie de macht te breken van de kemalistische generaals, de hoeders van de door de vader des vaderlands Kemal Atatürk gestichte seculiere staat.

Sindsdien heerst Erdogan fase 2. De president gedraagt zich steeds meer als een alleenheerser. De Turkse Poetin, wordt hij wel genoemd. Hij kan niet tegen kritiek, opereert grillig en impulsief, kijkt in de spiegel als hij advies nodig heeft.

Na het vertrek van de generaals pakte hij andere tegenstanders aan. Politie en justitie werden gezuiverd en onlangs ging hij in de aanval tegen aanhangers van de populaire prediker Fathullah Gülen, een vroegere bondgenoot. Niet alleen in de grote politiek gaat hij zo te werk. Als een column in een krant hem niet bevalt, belt hij de hoofdredacteur en briest: ontsla die vent! Maar al te vaak gebeurt dat dan ook nog.

Met de vader des vaderslands Kemal Atatürk Beeld EPA
Met de vader des vaderslands Kemal AtatürkBeeld EPA

Hypermannelijk

Het is mogelijk Erdogan gewoon te zien als de zoveelste autoritaire leider. Een politicus die een te gulzige slok heeft genomen uit de beker van de macht. Maar je kunt ook op een andere manier kijken naar Erdogan fase 2: als een exemplaar van hypermannelijkheid. Dat is wat de Turkse politicologe Selin Akyüz doet in haar proefschrift over mannelijkheid in de Turkse politiek. De resultaten presenteerde ze onlangs op een symposium in Izmir over 'Men and masculinities'.

In het patriarchale Turkije is Erdogan niet de uitvinder van de masculiene politiek. Militarisme en een sterke staat zijn constante factoren in 's lands cultuur. De rechtse nationalisten zijn uitgesproken macho's, met hun vervaarlijke druipsnorren en hun knokploegen, de Grijze Wolven.

Maar Erdogan belichaamt een nieuwe variant, een waarin de vrome familieman samensmelt met de nationalistische krachtpatser en de neoliberale CEO.

Daarbij staat hij op de schouders van die superman uit de geschiedenis van het land, Kemal Atatürk. 'Voor velen', schrijft de Brits-Turkse journaliste Alev Scott in haar boek Turkish Awakening, 'is Erdogan een nieuwe Atatürk - een sterke, onbevreesde, charismatische leider die een stoutmoedig idee heeft van waar hij heen wil met het land. Hij heeft zich opgewerkt vanaf nul en spreekt de gewone Turken aan vanwege zijn bescheiden achtergrond.'

Selin Akyüz keert in haar proefschrift terug bij die wortels: de volkswijk in Istanbul waar de president opgroeide. Kasimpasa is ook de biotoop bij uitstek van een mannelijk archetype in de Turkse samenleving, de kabadayi. In Akyüz' onderzoek is dit een kernbegrip. Zij vertaalt het als de 'tough uncle'. De joviale, gerespecteerde oom zoals de oude kruidenier zich die herinnert, maar dan een met een harde korst. Een stoere regelaar.

Tayyip Erdogan is kabadayi ten voeten uit, een imago dat hij ten volle exploiteert. Akyüz: 'Hij is ieders beschermer, de machtige, moedige man op wie iedereen in de samenleving een beroep kan doen.'

Erdogan met zijn vrouw. Beeld AFP/Getty Images
Erdogan met zijn vrouw.Beeld AFP/Getty Images

Straatvechter

'Erdogan is een charismatische straatvechter', zegt de in Turkije wonende publicist Joost Lagendijk. Als lid van het Europees Parlement ontmoette hij Erdogan vaak. 'Slimme ogen, gewiekst. Hij maakt een geintje, en begint bijna altijd over voetbal. Hij communiceert goed, ook met 'Ahmet van de straat'. Dat is een deel van zijn succes.'

Voortdurend zet Erdogan zich als volkse vertegenwoordiger van de vrome nieuwe middenklasse af tegen de oude, kemalistische elite. Die tegenstelling is het grote verhaal van de Turkse politiek en samenleving de afgelopen 25 jaar. Het weerspiegelt zich in mannelijke archetypes, de mannen van Kasimpasa tegenover de heren van chiquere wijken als Kadiköy.

'Mon chèr' is in Turkije van oudsher de term voor de oude stijl van politiek bedrijven, die van de op Europa gerichte bureaucraten, van diplomaten die vertrouwd zijn met de Franse cultuur en weten hoe je aan een staatsbanket het glas rode wijn vasthoudt. Snobistische dandy's.

De politiek-culturele tweedeling, zegt Akyüz, 'vindt zijn tegenhanger in die tussen mon chèr en kabadayi'. In een toespraak in juli zette Erdogan zijn tegenstander in de presidentsverkiezingen, de zachtmoedige Ekmeleddin Ihsanoglu, op schampere toon weg als een 'mon chèr'.

De kabadayi heeft ook een vulgair kantje en zeker in zijn tweede fase geldt dat ook voor Erdogan. Hij gebruikt straattaal, soms op het schunnige af. Politiek is niet voor mietjes. Viriliteit is een kenmerk van echte mannen, van adam gibi adam. 'Onze natie maakt alleen een viriele man tot minister-president', zei hij in een verkiezingscampagne tegen Deniz Baykal, leider van de seculiere CHP.

Toen een rechtbank bezwaar maakte tegen de bouw van zijn Witte Paleis in beschermd natuurgebied, zei hij uitdagend: 'Kom maar op als je durft, en breek het gebouw af!'

Lichaamstaal

Lichaamstaal is onderdeel van het masculiene repertoire. In zijn confrontatie met de generaals in 2011 liet de regie van de tv-beelden geen twijfel bestaan wie de baas was: Erdogan staand aan het hoofd van de tafel, de militairen gedwee aan de lange zijden.

In de stad Soma, die hij bezocht na een mijnramp, werd hij uitgejouwd door familieleden van omgekomen kompels. Erdogan riep: 'Wie de premier uitscheldt, wordt geslagen!' De premier nam een duik in de menigte en sloeg de man vol in het gezicht.

Op het symposium in Izmir gaf politicologe Akyüz een boeiende dubbelpresentatie met Ruslandkenner Elizabeth Wood, historicus aan MIT in de VS. Wood bestudeerde de Russische president Vladimir Poetin als toonbeeld van hypermannelijkheid. Ook hij bedient zich van vulgaire straattaal. Belastingontduikers worden 'bij de ballen gepakt', terroristen zal hij 'op de plee' te grazen nemen.

Wood had mooie lichtbeelden. Poetin als straaljagerpiloot. Poetin als worstelaar. Poetin op een motor. Poetin aan het vissen met ontbloot, gespierd torso, zonnebril en kaki broek.

Erdogan doet het onmiskenbaar een tandje minder, als representant van de ingetogen moslimcultuur. Hij is eerder een familieman. Hij draagt keurige pakken, geen kaki. Een balletje trappen op het voetbalveld, dat is het enige sportieve waarmee hij koketteert. 'Een paar jaar geleden ging hij paardrijden', zegt Akyüz. 'Na een paar tellen viel hij al van het paard af! Erg gênant. Het filmpje is nog steeds te zien op internet.'

Maar niet alleen in politieke stijl, ook inhoudelijk vaart Erdogan een masculiene koers, volgens Akyüz. De kabadayi heeft ook een zorgzame, patriarchale kant. Hij is afwisselend vader, echtgenoot en broer. Bij Erdogan krijgt dat een sociaal-conservatieve en autoritaire vertaling. 'De laatste jaren bemoeit Erdogan zich veelvuldig met het privéleven van de burgers. Voor vrouwen pakt dat slecht uit. Zij worden teruggejaagd in hun traditionele rol.'

Hier wordt de bewijsvoering iets subtieler. Je kunt moeilijk beweren dat de AKP tegen emancipatie van de vrouw is. Tussen 2002 en 2006 werd in Turkije - onder premier Erdogan - een indrukwekkende reeks hervormingen doorgevoerd, met als resultaat dat vrouwen nu in alle opzichten dezelfde rechten hebben als mannen. Honderdduizenden meisjes uit de lagere klassen vonden de weg naar het hoger onderwijs.

Toch leven het gezinsdenken en het idealiseren van moederschap nog volop in de boezem van de partij. Seculiere feministen zijn daarom op hun hoede en vooral Erdogan vertrouwen ze voor geen cent. En het moet gezegd: de premier - sinds kort president - doet er de laatste jaren alles aan om dat wantrouwen te voeden.

Het gaat daarbij niet om wetten of concrete beleidsplannen, maar om dubieuze uitspraken in de onbesuisde Erdogan-stijl. Hij roept dat abortus moord is. Hij vindt dat vrouwen minstens drie kinderen moeten krijgen. Eind november zei hij zelfs dat het 'tegen de natuur' is om mannen en vrouwen gelijk te behandelen. Vaak overgiet hij zijn oprispingen met een islamitisch sausje.

Erdogan spreekt met reddingswerkers na de mijnexplosie in Soma Beeld ANP
Erdogan spreekt met reddingswerkers na de mijnexplosie in SomaBeeld ANP

Gespleten

Met zijn allengs meer heerszuchtige optreden heeft Erdogan de Turkse samenleving gespleten, op een manier die breder strekt dan de tweedeling seculier-islamitisch. Zijn megalomane plan voor de bouw van een kolossale moskee in het centrum van Istanbul, waaraan het Gezipark opgeofferd zou worden, was de lont in het kruitvat. Wat begon als een sit-in, zwol in de zomer van 2013 aan tot een protestgolf in heel Turkije.

De Gezibeweging gaf kabadayi Erdogan in zekere zin lik op stuk. Hij werd uitgedaagd op zijn büyük adam, zijn masculiene stijl, schrijven de sociologen Salih Can Acikzöz en Zeynep Korman, beiden werkzaam aan universiteiten in de VS. 'Laten we zien wie de echte man is!', werd de slogan van de demonstranten, onder wie voetbalfans, tegen de politie. Zo werd 'in de taal van het verzet Erdogans mannelijkheid aangevallen, met scheldwoorden over de omvang van zijn penis en zijn seksuele geaardheid'.

Daarop volgde een interessante correctie. Feministen, homo's en lesbiennes speelden een belangrijke rol in de Gezibeweging. Zij riepen de hooligans kameraadschappelijk tot de orde en bogen de gespierde taal in politiek correcte richting. Feministen organiseerden in het park een 'cursus schelden'. Als Erdogan weer eens was uitgemaakt voor 'hoerenjong', beschilderden betogende prostituees hun spandoek met 'Wij weten zeker dat Erdogan niet ons kind is'.

Zo werd het Geziprotest ook een botsing van twee soorten masculiniteit. Het autoritaire patriarchaat tegenover iets nieuws, een ontluikende tegenstroom van krachten die meer democratisch zijn, meer vrouwvriendelijk.

'De AKP vertegenwoordigt niet langer de toekomst van Turkije', schreef Soner Cagaptay van het Washington Institute for Near East Policy onlangs in The New York Times. 'De Turken willen steeds meer een vrije samenleving. De grootste uitdaging voor Erdogan is de amorfe liberale beweging van de Gezi-protesten.'

Maar vooralsnog zit Tayyip bey hoog en droog in zijn paleis. Net iets meer dan 50 procent van de Turken blijft voor hem stemmen. Hij doet het goed bij althans een déél van het vrouwelijk electoraat. Zeker in eigen kring geldt hij als een knappe vent. 'De Turkse vrouwen houden van Erdogan. Hij is hun held!', glimlacht Özlem Zengin, voorzitter van de AKP-vrouwen in Istanbul. De partij helpt het imago bewaken. 'Uzun adam' noemen ze hem, de grote man. Nadat Erdogan op tv was geïnterviewd door de actrice Hülya Avsar, omschreef ze hem als 'een lief katje'. De AKP gaf ogenblikkelijk een verklaring uit, zegt Selin Akyüz. De boodschap: 'Onze leider is een leeuw!'

De oproerpolitie gebruikte traangas en een waterkanon om demonstranten bij het Gezi-park op 15 juni, 2013 uiteen te drijven. Beeld ANP
De oproerpolitie gebruikte traangas en een waterkanon om demonstranten bij het Gezi-park op 15 juni, 2013 uiteen te drijven.Beeld ANP
Meer over