Er zijn nog kaarten!

De beste voorstellingen van het afgelopen theaterseizoen, gekozen door de recensenten van de Volkskrant.

Het is een traditie: de drie theatercritici van de Volkskrant maken aan het eind van het seizoen de balans op en onthullen hun hoogtepunten van het theaterjaar.

Wat opvalt: de enorme veelzijdigheid van het Nederlandse (en deels Vlaamse) aanbod. Dat gaat van grote mega- en co-producties als Richard III en Kinderen van de zon tot het kleinschalige en intieme egotheater van Laura van Dolron. Van voor een breed publiek gemaakte en toegankelijke vrije producties als Karakter en De Kus tot het persoonlijke engagement van Rob de Graaf en Eric de Vroedt. Van klassieke familietragedies van Arthur Miller en Henrik Ibsen tot rigoureuze bewerkingen van Shakespeare (Richard III, jeugdvoorstelling De Storm).

Het Nederlandse theater biedt voor elk wat wils. Er kan van genoten worden van achterzaaltjes tot het glanzende, nieuwe DelaMar Theater in Amsterdam. Er is geen theater waar je als publiek zo goed ontvangen wordt. Joop van den Ende bouwde een voorbeeld voor al die theaters waarin de garderobes onderbezet en de kassahokjes te klein zijn. Iedereen mag dan wel klagen dat het publiek wegblijft vanwege de verhoging van de btw-belasting, maar aan de klantvriendelijkheid in de theaters kan nog heel wat worden verbeterd.

Productiehuizen

Hoe zullen die lijstjes er, in het licht van de bezuinigingen, over een jaar of drie uitzien? In elk geval stukken minder gevarieerd, want het is nog maar de vraag of groepen als Orkater, Dood Paard en 't Barre Land dan nog zullen bestaan. Bovendien: theatermakers als Eric de Vroedt, Thibaud Delpeut en Laura van Dolron zijn in het begin van hun carrière ondersteund door diverse productiehuizen± de theatergroepen die afgestudeerd talent moeten begeleiden naar het grote toneel. En al die productiehuizen gaan nu verdwijnen.

In het Nederlandse theaterlandschap van 2013 is nog maar plaats voor acht stadsgezelschappen in acht grote steden (die in de meeste gevallen flink worden gekort). Er zijn geen productiehuizen meer en ook het jeugdtheater wordt aanzienlijk gekort. Veel middelgrote en kleinere groepen krijgen van het Fonds voor de Podiumkunsten nu nog geld voor twee of vier jaar. Maar dat Fonds moet meer dan eenderde van zijn budget inleveren en veel meer aanvragen behandelen. Het kan niet anders of juist in dat middenveld vindt volgend jaar een kaalslag plaats.

Waterhoofd

Zeg dus maar dag met je handje tegen die zo geroemde veelzijdigheid, inventiviteit en vindingrijkheid. Zeker, er was en is veel theater in dit land en 21 productiehuizen is ook wat te veel van het goede. Maar helemaal niets meer? Daarmee wordt niet alleen nieuw maar ook bewezen talent - regisseurs, acteurs, vormgevers, technici - van hun werk beroofd. Dan heb je alleen nog maar een top over, en een bodem waarop niets nog bloeien zal. Of zoals Ivo van Hove het vorige week tijdens de Mars der Beschaving zei: 'Een sterke top vereist een sterke basis. De kunst kan net als de wetenschap niet zonder fundamenteel onderzoek. Topinstellingen verworden zonder een zinvolle relatie met onderzoek en ontwikkeling tot een waterhoofd.'

Waaruit bestaat die 'top' van het Nederlandse en Vlaamse theater eigenlijk? Acht stadsgezelschappen die onderling nogal verschillend zijn in aanpak, kwaliteit en reikwijdte. Op deze drie lijstjes - die niet maatgevend zijn, maar wel een indicatie geven - staat dit jaar geen enkele voorstelling van het Ro Theater, Oostpool (vorig jaar nog de grote favoriet van de Volkskrant-critici), Noord Nederlands Toneel, De Utrechtse Spelen, Zuidelijk Toneel en Toneelgroep Maastricht. Alleen Toneelgroep Amsterdam en het Nationale Toneel zijn vertegenwoordigd, maar dan ook nog eens met vooral kleinere producties.

Hamburgers

Dat wil overigens niet zeggen dat de grote gezelschappen geen publiek trokken. Mega- en marathonvoostellingen als Faust I & II (Nationale Toneel) en De Russen! (Toneelgroep Amsterdam) waren steevast uitverkocht. Ook die andere theatermarathon Augustus: Oklahoma van De Utrechtse Spelen raakte, na een aanvankelijk wat afwachtende houding van het publiek, vol. 'Mega' en 'marathon' zijn kennelijk dé toverwoorden; als het maar lang is (liefst zes tot acht uur), groot (enorme decors met veel videomuren), en als er maar veel pauzes zijn waarin kleffe hamburgers kunnen worden verkocht.

In Augustus: Oklahoma zat overigens wel een van de mooiste scènes van dit toneelseizoen: die waarin na een begrafenis een familiediner gehouden wordt en alle pijn en venijn worden uitgespeeld. Met een formidabele Ria Eimers als mater familias, die in alle toonaarden schmierend en flemend, en altijd trefzeker, bittere oneliners afvuurt. Strak geregisseerd, perfect van timing en hoogst enerverend.

Het publiek stroomde ook toe voor Doek! van Maria Goos, en voor alles waarmee Huub Stapel te maken heeft. Kaartjes voor zijn one-mantheatershow Mannen komen van Mars, Vrouwen van Venus zijn nog steeds niet aan te slepen. Ook De Kus, het nieuwe stuk van Ger Thijs waarin Stapel en Carine Crutzen samenspelen, is een publiekssucces.

Theater over het verschil tussen mannen en vrouwen, overspel, borstkanker, liefde & dood, rouwverwerking, en over specifieke problemen als de overgang (De Hormonologen) en ander damesleed (Zadelpijn) zijn erg populair. Laten we het voor het gemak Magazine-theater noemen, naar de vele glossy's en bladen waarin dergelijke persoonlijke verhalen vol human interest worden opgetekend.

---------------------------------------

Top-10 Hein Janssen

1. Freetown van Rob de Graaf door Dood Paard. Drie vrouwen op zoek naar liefde en lust in het vergeten en gewelddadige continent Afrika. Schitterende tekst, sterk spel, confronterend, en tot nadenken stemmend theater dat zonder belerend vingertje in alles overtuigend is.

2. Gardenia door NTGent/Les Ballets C. de la B. Theater zoals het bedoeld is: verkleedkist omkieperen en spelen maar! Mannen op leeftijd (travestieten, soms transseksueel) verbeelden de vergankelijkheid van het artiestendom; ontwapenend, enerverend, soms scabreus en altijd ontroerend authentiek.

3. Al mijn zonen van Arthur Miller door Toneelgroep Amsterdam/Toneelschuur Producties. Het eeuwige conflict tussen ouders en kinderen (en de geheimen van het verleden) verteld aan de hand van een Amerikaanse klassieker, in regie van jonge Nederlandse regisseur Thibaud Delpeut.

4. Sartre zegt sorry van en door Laura van Dolron/Het Nationale Toneel. Sartre zegt sorry en Van Dolron zet haar publiek aan het denken in doordacht egotheater waarin het hoogstpersoonlijke (liefdesverdriet) wordt afgezet tegen de heersende tijdgeest (de dolende moderne mens).

5. Bij het kanaal naar links van Alex van Warmerdam door De Mexicaanse Hond/Olympique Dramatique. Opnieuw de kale en vervreemdende Hollandse werkelijkheid van naar binnen gekeerd gezinsleed, maar nu gecombineerd met de angst voor het vreemde en achterlijke rituelen; hoogst ongemakkelijk.

6. MightySociety 8 - Wilders, de musical van Joeri Vos en Eric de Vroedt door MightySociety/TA2. Ongebreideld theater over hoge kunst versus amusement, gekoppeld aan de verwarring over wat goed is, en wat fout, in onze eigen cultuur. Grappig, grotesk en ook ontregelend.

7. De Wijze Kater van Herman Heijermans door Het Toneel Speelt. Tamelijk mallotig stuk over een slimme kater en een malle koning dat in frisse regie (Jaap Spijkers) en met voortreffelijk spel (Mark Rietman, Camilla Siegertsz) succesvol onder het stof vandaan werd gehaald.

8. Spoken van Henrik Ibsen door Toneelgroep Amsterdam. Fantomen uit het verleden spelen ook hier een grote rol, in inktzwart gezinsdrama over moeder en zoon die elkaar gevangen houden in een web van leugens; regisseur Thomas Ostermeier vliegt tegen het eind qua incestthema gierend uit de bocht maar sleept Ibsen intussen wel de 21ste eeuw in.

9. De Kus van Ger Thijs door Hummelinck Stuurman Theaterproducties. Intiem kamerspel over grote gevoelens, beheerst en in heldere, speelse dialogen geschreven; over een toevallige ontmoeting tussen een geflipte artiest en zo maar een aardige vrouw die in haar eigen angsten opgesloten zit. Met virtuoos samenspel van Huub Stapel en Carine Crutzen.

10. Richard III van William Shakespeare door Orkater. Alleen al vanwege de overrompelende hoofdrol van Gijs Scholten van Aschat een zinderende theaterervaring. Originele mix van Shakespeares zwartgallige poëzie en de muziek van Tom Waits, waarmee deze Richard wonderwel en met zichtbaar plezier raad weet.

Teleurstellend:

Expats van Peter van de Witte door Het Toneel Speelt. Tragikomedie over dertigers die in den vreemde worstelen met hun bestaan (en de verveling in hun luxelevens). Loopt helaas vast in een ongeloofwaardig plot over een vondeling en ontaardt in al te sterk aangezet, overspannen acteren.

---------------------------------------

Top-10 Karin Veraart

1. Kinderen van de zon van Maxim Gorki door Toneelgroep Amsterdam/NTGent. Alles klopte aan deze productie, de minimalistische vormgeving, de licht-karikaturale aankleding en bovenal regie/dramaturgie en het fantastische spel van de acteurs uit Amsterdam en Gent. Ontroerend mooi, van regisseur Ivo van Hove.

2. Irrt, Wirrt, naar Theodor Fontane door Dertien Rijen/De Veere. Hilarisch goede montagevoorstelling door een groep eigenzinnige theatertypes uit de gelederen van 't Barre Land, Maatschappij Discordia plus vrienden, die hiermee een fantastisch seizoen afsloten waarin ze putten uit eigen repertoire (Tsjechov, Bernhard, en andere goden).

3. Al mijn zonen van Arthur Miller door TA2. Bij Thibaud Delpeut kreeg een pijnlijke avond in een Amerikaans gezin mythische trekken. Het werkt altijd goed tussen hem en de acteurs van TA, die stuk voor stuk prachtige rollen neerzetten.

4. Mightysociety8 van Joeri Vos, concept/regie Erik de Vroedt. Het achtste deel werd een keer niet geschreven door De Vroedt, de vader van de Mightysocietyreeks. De samenwerking met Vos, die ook een rol speelt, pakte bijzonder goed uit: alert concept, sterke tekst, uitvoering raak en o zo grappig, over Geert en de musical. Onder meer dan.

5. Bloed & rozen. Het lied van Jeanne en Gilles van Tom Lanoye door het Toneelhuis. Ze deden het weer. Lanoye verbond de geschiedenissen van Jeanne d'Arc en maarschalk/monster Gilles de Rais tot een ijzeren verhaal en Cassiers ensceneert het zoals alleen hij dat kan. Met fantastische muziek van Dominique Pauwels en zang door het Collegium Vocale Gent.

6. Richard III, van William Shakespeare door Orkater. De muziek van Tom Waits werd verklankt door de Orkaters. Matthijs Rümke liet zien waarin hij zo goed is. De droom was van Gijs Scholten van Aschat, die virtuoos de titelrol vertolkte in deze muziektheaterhappening.

7. Bye Bye naar Shakespeare door Dood Paard. Kuno Bakker en Gillis Biesheuvel vertaalden en bewerkten en speelden Othello op het scherpst van de snede. De vrouwen bij Dood paard lieten zich bepaald niet onbetuigd, net als de mannen: heel erg goed.

8. Steeds meer mensen vieren hun verjaardag niet door Carver. Joke Tjalsma die worstelt met een kledingstuk ('nou, ik koop nog eens zo'n bloes'), onnavolgbaar. Samen met Raymonde de Kuijper, Beppie Melissen (concept) en Paul R. Kooij maakte ze dit niet gevierde feestje memorabel.

9. Songs at the end of the world door Wunderbaum en Veenfabriek/ Touki Delphine. Ze maakten de balans op, de dertigers van Wunderbaum, en gingen dus even terug naar waar het begon, leven, carrière, muziek, dromen. Het collectief heette anders, de band ook, maar het zindert nog steeds. Waarvan akte in deze ontroerende muziektheaterproductie.

10. Zomergasten van Maxim Gorki door STAN. Nog een Gorki tot slot, nu van deze standvastige Vlamingen (en een enkele Nederlandse gast) die dat wel is toevertrouwd: 'gepalaver en gezaag' maar ook uiterst precies gecontrueerd, en mooi gespeeld. Plus: Damiaan De Schrijver met een attribuut als hengel (mag ook een klapstoel zijn): ik kwam niet meer bij.

Teleurstellend:

Shakespeare's strandfeest door Het Zuidelijk Toneel. Een beetje Shakespeare, nogal wat van tekstschrijver/regisseur Koos Terpstra, een whodunnit of whodunnit not - al met al wilde het niet boeien.

---------------------------------------

140 voorstellingen

Volkskrantrecensenten Hein Janssen, Karin veraart en Vincent Kouters zien ieder zo'n 140 theatervoorstellingen per jaar. Ze kiezen uit een aanbod van honderden opvoeringen van Nederlandse en Vlaamse toneelgroepen. Vrijwel alle voorstellingen die bij de recensenten de toptien haalden, werden ook gezien door de andere critici.

undefined

Meer over