'Er wordt ouderwets om grond gevochten'

De conflicten in Oekraïne, het Midden-Oosten en Azië laten zien dat de geopolitiek terug is. Een gevaarlijke ontwikkeling, waarschuwt de invloedrijke Amerikaanse hoogleraar Walter Russell Mead.

VAN ONZE CORRESPONDENT ARIE ELSHOUT

De geopolitiek is terug en maakt van de wereld een kruitvat. Het gaat weer ouderwets om grondgebied, grenzen en invloedssferen. In Europa trekken Rusland, Amerika en de Europese Unie aan Oekraïne. In het Midden-Oosten strijden Iran en Saoedi-Arabië om de hegemonie op het Arabisch schiereiland. In Azië maken ze van honderden onbewoonde eilandjes evenzoveel potentiële brandhaarden.

Het herinnert aan het geopolitieke gesteggel in de 19de eeuw. Dat mondde uit in de slachting van 1914. En nu? Op het World Economic Forum in Davos werd vorige maand door verrassend veel prominenten de vergelijking met dat fatale jaar gemaakt, viel de Amerikaanse professor Walter Russell Mead op. Een beetje overdreven, vindt hij. Toch meent hij dat we op onze tellen moeten passen.

'We hebben geopolitiek in het Midden-Oosten, geopolitiek in Europa en geopolitiek in Azië. Het feit dat zoveel serieuze mensen over de wereld beginnen na te denken in termen van 1914 moet een reden zijn voor ons allen hierbij stil te staan. Reken maar dat in het Witte Huis de alarmbellen zijn afgegaan.'

Mead zei dit in een interview met journalisten kort voordat de situatie in Oekraïne escaleerde. De revolutie in dat strategisch gelegen land overviel hem net als vele anderen. Het bewijst hoe explosief de toestand is. Na jaren van oorlog in het Midden-Oosten kwam het nu ook tot bloedvergieten in het hart van Europa. Amerika zag zich zondag zelfs genoodzaakt Rusland te waarschuwen tegen een militaire interventie. Het kan dus angstig snel heel spannend worden. Veelzeggend was dit weekeinde ook het bericht dat Amerikaanse en Japanse militairen op een Californisch strand hebben geoefend in het heroveren van een eiland dat is ingenomen door vijandelijke (lees: Chinese) strijdkrachten.

Is het Westen goed voorbereid op de terugkeer van de geopolitiek? Nee, zegt Mead zowel in het interview als in een vrijdag gepubliceerd stuk in The Wall Street Journal. Volgens hem geloofden de Verenigde Staten en de Europese Unie dat het einde van de Koude Oorlog ook het einde van de geopolitiek betekende. Ze streefden naar klimaatverdragen, nucleaire ontwapening, vrijhandel, mensenrechten en democratie. Alles draaide om 'internationale normen'. Ze gingen ervan uit dat de geopolitieke orde van na 1989 door iedereen wenselijk en onomkeerbaar werd geacht. Maar ze vergaten dat Rusland, China en Iran ontevreden waren met de grenzen en de normen die golden in de wereld van na de val van de Muur.

Welke fout maakte het Westen in Oekraïne?

'Het onderschatte aanvankelijk hoe belangrijk dit land is voor de Russische president Poetin. Hij wil voorkomen dat Oekraïne een associatieakkoord sluit met de EU, want dan kan het niet met Rusland een Euraziatische unie vormen. Dit is voor hem bijna een existentiële kwestie in verband met Ruslands status als grote mogendheid. Als Poetin Oekraïne aan zich bindt, dan staaft dat zijn verhaal over de Russische wederopstanding. Kiest Kiev voor Brussel, dan ligt de vraag naar hoe het gesteld is met zijn presidentschap en Ruslands dominantie weer geheel open. Dat het voor de Russen een halszaak is, heeft de EU te weinig onderkend. Zij nam in het begin een stokbrood mee naar een messengevecht. De VS hadden lang nauwelijks aandacht voor de kwestie. Nu moet president Obama oppassen dat Oekraïne zijn politiek van samenwerking met Rusland inzake Syrië en Iran niet bemoeilijkt.'

In de wereld van de geopolitiek draait het om het behoud van het machtsevenwicht, om balanceren. Verstaat Obama die kunst, ook in de islamitische wereld?

'President Bush en Obama hebben ieder op hun manier geprobeerd van het Midden-Oosten een Europa te maken: democratisch, vreedzaam en gelukkig. Is niet gelukt. Obama denkt nu: oké, als niet kan wat we willen, dan beperken we ons tot het bereiken van een machtsevenwicht en het voorkomen dat de oliemarkt wordt verstoord. Amerika is minder afhankelijk van Midden-Oostenolie dan Europa en Azië. Maar als een oorlog in de Perzische Golf de aanvoer voor de rest van de wereld verstoort, de olieprijzen omhoogjaagt, tekorten veroorzaakt bij alle grote handelspartners, de financiële markten treft, dan zou dat ook op de Amerikaanse economie een verwoestend effect hebben. Dus is olieveiligheid een kerndoel.'

Hoe groot is de kans dat Obama met zo'n sterk afgeslankte agenda wel succes heeft?

'Laten we zien of het werkt. Het soennitische kamp is ontredderd. De Saoedi's strooien met geld, maar of ze een effectief leider zijn van de soennitisch-Arabische wereld is de vraag. Ondertussen doet het sjiitische Iran het zeer goed in wat nu bijna een nieuwe Dertigjarige Oorlog is: het sektarische conflict tussen Soenna en Sjia. Momenteel lijken de sjiieten aan de winnende hand. Iran is zijn greep op het gebied aan het verstevigen, met de sjiitische regering in Irak, Assad in Syrië en Hezbollah in Libanon. Maar dit levert geen stabiel machtsevenwicht op. De Saoediërs kunnen dat niet accepteren, zeker niet zonder nog meer strijd. Het is dus een zeer, zeer instabiele situatie. Obama zit met het probleem dat zijn streven om tot een nucleair vergelijk te komen met Iran op gespannen voet staat met zijn pogingen tot een stabiele machtsbalans te komen. Niet duidelijk is hoe dit gaat uitpakken. Ik stel me voor dat bij degenen in het Witte Huis die hierover moeten nadenken de lichten nog laat branden.'

China kondigde onlangs een luchtverdedigingszone af boven betwiste eilandjes. Amerikaanse bommenwerpers vlogen erdoorheen als teken dat ze dit niet erkennen. Hoe gevaarlijk is dit?

'Japan is bezig zich te weer te ontwikkelen tot een grote mogendheid, omdat het China vreest terwijl het er niet meer zeker van is of de VS nog betrouwbaar zijn. Het heeft ook te maken met het onvermogen een eind te maken aan het Noord-Koreaanse kernprogramma. Japan lijkt te kiezen voor een soort militair Keynesianisme: het steekt veel geld in technologie, ervan overtuigd dat dit de grote motor van militaire macht wordt in de 21ste eeuw. Ze hebben goed gekeken naar hoe Silicon Valley profiteerde van overheidsinvesteringen in militair onderzoek. Azië staat op de drempel van ongelooflijke voorspoed, maar het kan het ook enorm verknallen. Het kan zichzelf en de wereld meeslepen in onvoorstelbare verschrikkingen, waarbij alles wat in de twintigste eeuw is gebeurd in het niet valt.'

Geopolitieke spanningen overal. Waar gaat dit naar toe?

'Obama is zich bewust van de geopolitieke realiteit, maar is wars van geopolitieke oorlogen. Hij wil niet als een 18de-eeuwse Europese monarch verstrikt raken in ontelbare oorlogjes ten behoeve van zoiets abstracts als het machtsevenwicht. In Azië zal hij bij zijn bezoek in april de nadruk leggen op samenwerking en niet op vijandschap.

In het Midden-Oosten is het gewoon afwachten wat het lot beschikt. Ik ben er niet zeker van dat iemand dat van buitenaf kan bepalen. Wel zal het voor Obama moeilijker zijn een oorlog over principes te vermijden. Hij is bijvoorbeeld altijd heel duidelijk geweest dat Iran geen kernwapen mag krijgen. Dat is een bottom line voor hem. Ik was verrast hoe openhartig hij was in zijn interview met The New Yorker. Hij schatte de kans dat de diplomatieke onderhandelingen met Iran, met Syrië en met de Israëliers en Palestijnen leiden tot alomvattende akkoorden op minder dan 50-50.

Interviewer David Remnick vroeg vervolgens niet: wat doe je dan als die er niet komen? Maar ik stel me voor dat de staf van het Witte Huis en de Nationale Veiligheidsraad zich nu afvragen: 'Oké, wat is Plan B?'

In 1945 versloegen de Amerikanen de Japanners aan het Aziatische front van de Tweede Wereldoorlog. Jarenlang legden ze daar een nieuw machtsevenwicht op aan de eilandenrijken in de Pacific. Met de opkomst van China als economische macht is in Peking ook de interesse voor zijn achtertuin ontwaakt. De irritaties met Japan en andere eilanden voor de Chinese kusten stapelen zich op. Van Amerika wordt verwacht op te treden als beschermheer.

Oekraïne

Saoedi-Arabië & Iran

Oekraïne ligt al eeuwen op de breuklijn tussen Europa en Rusland. Na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie in 1991 staat het als zelfstandig land voor de keuze of het zich meer bij het westen of het oosten thuis voelt. Zowel Moskou als de EU - en in het verlengde daarvan Washington - wil het land graag op een of andere manier aan zich binden. Na de Oranjerevolutie van 2004 leek Kiev zich op Europa te richten, maar de beleidshervormingen die daarbij passen, kwamen er niet van. De vraag is of het Oekraïne nu, tien jaar later, wel van Moskou loskomt.

Van Egypte tot Syrië en van Palestina tot Bahrein, overal in het Midden-Oosten zijn het sjiitische Iran en het soennitische Saoedi-Arabië achter de schermen actief. Sinds de Irak-oorlog van 2003 is het machtsevenwicht rond het Arabisch schiereiland verstoord. De twee landen zoeken allebei de hegemonie. Het is een geopolitiek spel dat lang niet altijd langs religieuze lijnen verloopt. Zo kon het soennitische Hamas in Gaza jarenlang rekenen op geld uit Teheran en zien Israël en Saoedi-Arabië beide niets in de onderhandelingen die hun Amerikaanse bondgenoot voert met Iran.

CV

Walter Russell Mead (1952) is als hoogleraar Internationale Betrekkingen verbonden aan Bard College in de staat New York, en doceert daarnaast aan de Yale Universiteit. Ook levert Mead vaste bijdragen aan het Amerikaanse vakblad voor buitenlands beleid The American Interest. Hij publiceert al jaren toonaangevende studies over de rol van Amerika in de wereld, waaronder God and Gold: Britain, America, and the Making of the Modern World. Dit boek werd door The Economist uitgeroepen tot een van de beste non-fictie boeken van 2007.

undefined

Meer over