Er was eens een schuilplan

Vijftien jaar na de bouwfraude-onthullingen door Ad Bos is er nog altijd geen plek waar klokkenluiders veilig kunnen schuilen. Waarom wordt elk initiatief daartoe weggevaagd?

Een klokkenluider woont berooid in een caravan, of ontheemd in een hotel, of dood op het kerkhof. Dat althans zijn de plekken waar drie geruchtmakende geheimenonthullers terechtkwamen. Ad Bos, die met zijn schaduwboekhouding de bouwfraude aan het licht bracht; Edward Snowden, die de NSA ontmaskerde; en Arthur Gotlieb, die na kritiek op de Nederlandse Zorgautoriteit zelfmoord pleegde. Een klokkenluider kan alles verliezen.

Alle pogingen om daar iets aan te veranderen zijn tot dusver doodgelopen. Al sinds de eeuwwisseling probeert een aantal politici, (ex-)klokkenluiders en hun belangenbehartigers een regeling op te tuigen. Zonder succes. Drie weken geleden strandde de laatste poging, het zogeheten Huis voor Klokkenluiders, in de Eerste Kamer.

Iedereen vond het een sympathiek plan. Iedereen stond achter de doelstellingen. Bijna niemand wilde ermee door. Het wettelijk dak boven het hoofd van de mannen en vrouwen die anders in de kou komen te staan, komt er voorlopig niet.

Wat is er gebeurd? Waarom is het zo moeilijk een constructie te bedenken waar klokkenluiders kunnen schuilen? Het is het verhaal van onwillige ministers, een gevreesde aanzuigende werking, van juridische haken en ogen en van tegenstribbelende werkgevers. 'Het voorliggende voorstel is schadelijk voor ondernemingen', schrijft bedrijvenvoorman Bernard Wientjes in december aan minister Ronald Plasterk. 'Het kabinet geeft er de voorkeur aan voort te bouwen op bestaande structuren', schrijft Plasterk daarop aan de Eerste Kamer. Alles blijft vooralsnog bij het oude.

Het zijn klokkenluiders Gerrit de Wit en Paul van Buitenen die het klokkenluiden in 2002 in Nederland politiek maken. De Wit heeft een paar jaar daarvoor fraude en corruptie onthuld bij het ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieu - hij wordt door minister Jan Pronk geprezen, maar door zijn superieuren ontslagen. Van Buitenen heeft fraude bij de Europese Commissie naar buiten gebracht. Samen beginnen ze een kruistocht in Den Haag voor betere bescherming van klokkenluiders.

Nederland heeft dan al ervaring met klokkenluiders. Berucht is de zaak van Fred Spijkers. Als maatschappelijk werker bij het leger ontdekt hij in de jaren tachtig dat er soldaten zijn omgekomen door landmijnen waarvan allang bekend is dat die ondeugdelijk zijn. Spijkers' opmerkzaamheid wordt niet gewaardeerd. Hij wordt 'politiek crimineel' verklaard, als 'paranoïde' en 'schizofreen' bestempeld, beschoten, in de WAO gestopt, van zijn pensioen beroofd.

In 2002 krijgt hij na achttien jaar alsnog gelijk. Hij krijgt schadevergoeding, rehabilitatie en een koninklijke onderscheiding. In de jaren die volgen blijken achtereenvolgende ministers en staatssecretarissen van Defensie de Tweede Kamer ongeveer 49 keer te hebben voorgelogen over de zaak.

Vanaf november 2001 haalt een nieuwe zaak de voorpagina's: die van Ad Bos, de bouwondernemer die met een door hem 'gevonden' schaduwboekhouding corruptie en kartelvorming in de bouw kan aantonen. Andere zaken volgen, tot recentelijk die van Hester van der Wal (misstanden bij GGZ-instelling) en Arthur Gotlieb (misstanden bij Nederlandse Zorgautoriteit).

undefined

Patronen

De zaken voltrekken zich vaak volgens vergelijkbare patronen. Iemand ziet een misstand, meldt dat in de organisatie, wordt niet gehoord, treedt naar buiten, wordt getreiterd, soms kapotgemaakt, wordt ontslagen, komt in financiële problemen, krijgt relatieproblemen, krijgt psychische problemen. De volgorde is soms iets anders. Hulp: ver te zoeken.

'We zien de excessen op verschillende wijzen ontstaan', zegt De Wit, die een paar jaar geleden de Expertgroep Klokkenluiders oprichtte, die nieuwe klokkenluiders psychisch probeert te begeleiden. 'Sommigen worden depressief, anderen agressief. Er zijn klokkenluiders die jarenlange gevangenisstraffen uitzitten.'

Het is in Den Haag in eerste instantie vooral de SP die zich het lot van de klokkenluiders aantrekt. Tweede Kamerlid Krista van Velzen helpt Fred Spijkers in 2003 aan zijn schadevergoeding. Haar collega Ronald van Raak stelt in 2007, naar aanleiding van het bericht dat Ad Bos in een caravan woont, een fonds voor klokkenluiders voor: een paar miljoen waarmee klokkenluiders rechtsbijstand kunnen krijgen als zij hun melding doen.

De Tweede Kamer neemt het voorstel aan, maar minister Guusje ter Horst van Binnenlandse Zaken legt het naast zich neer. Er zijn helemaal geen problemen, vindt zij. 'De instelling van een dergelijk fonds van overheidswege zal weinig toevoegen aan de bescherming die reeds wordt geboden en die als adequaat wordt gezien.'

Het is een opvatting die elke kabinetswisseling overleeft: het gaat prima zo.

Maar het gaat niet prima zo. In 2008 evalueert de Utrechtse hoogleraar Mark Bovens op verzoek van het ministerie van Binnenlandse Zaken de bestaande klokkenluidersregelingen. 'De regelingen kennen niet of nauwelijks voorzieningen voor het bieden van (rechts)bescherming aan klokkenluiders', schrijft hij. Er is geen sprake van vertrouwelijkheid ('de term vertrouwenspersoon is misleidend') en represailles tegen klokkenluiders blijven onbestraft. De Commissie Integriteit Overheid, die in de vijf jaar van zijn bestaan 43 meldingen van klokkenluiders heeft gehad, heeft er slechts zeven onderzocht. In nul gevallen is de klokkenluider in het gelijk gesteld. Kortom, concludeert Bovens: de hele term klokkenluidersregeling slaat nergens op.

Als het kabinet vervolgens een Adviespunt Klokkenluiders optuigt dat nog steeds geen wettelijke bescherming biedt, pakt SP'er Van Raak de handschoen op. Hij neemt in 2011 met collega's van zes andere partijen (PvdA, D66, GroenLinks, ChristenUnie, Partij voor de Dieren, 50Plus) het initiatief tot een wetsvoorstel. Dit 'Huis voor Klokkenluiders' moet bepalen of iemand een klokkenluider is, hem adviseren, en zijn zaak onderzoeken. Belangrijke elementen zijn de ontslagbescherming en financiële en psychologische bijstand voor de klokkenluider. Het Huis zou ondergebracht moeten worden bij de Nationale Ombudsman, een hoog en onafhankelijk instituut. En, voor de volledigheid: niet alleen de overheid, maar ook het bedrijfsleven zou eraan moeten geloven. Elke klokkenluider zou zich er kunnen melden.

undefined

Werkgevers

Hij wilde het klokkenluiden depolariseren, zegt Van Raak nu. De procedure zou in het belang zijn van zowel werknemers als hun werkgevers. Werknemers zouden veilig misstanden kunnen melden, en werkgevers zouden geen last meer hebben van valse beschuldigingen, omdat klokkenluiders de publiciteit niet meer hoefden te zoeken. 'Het gaat puur om het oplossen van maatschappelijke misstanden.'

Het initiatief krijgt kritiek, maar wordt in december 2013 na wat wijzigingen door de Tweede Kamer aangenomen. Dit tegen de zin van het kabinet, dat onder meer vindt dat 'de ruime ontslagbescherming' het gevaar in zich draagt van een 'aanzuigende werking'. Van Raak moet daarom wel een offer brengen: een fonds om klokkenluiders financieel te steunen (2,5 miljoen euro) wordt geschrapt. Dat moet gelukzoekers afschrikken.

Het voorstel is dus door de Kamer. Tot schrik van het bedrijfsleven, dat zich met hand en tand heeft verzet tegen de regeling. Op 9 december stuurt voorzitter Bernard Wientjes van VNO-NCW nog een brief aan minister Plasterk. 'Ten principale zijn VNO-NCW en MKB-Nederland van mening dat ondernemingen primair intern meldingen van misstanden moeten oplossen', schrijft hij. 'Het wetsvoorstel moet voor de marktsector worden afgewezen.'

Het wetsvoorstel is 'schadelijk', zeggen de werkgevers. Maar ze hebben nog een kans. 'Wij hopen dat de Eerste Kamer dat in zal zien.'

De werkgevers hebben daarvoor een troef bedacht. Analoog aan de Onderzoeksraad Integriteit Overheid, zoals de onmachtige Commissie Integriteit Overheid in 2012 is herdoopt, stampt VNO-NCW de Onderzoeksraad Integriteit Marktsector uit de grond. Zo houd je het klokkenluiden in eigen hand, is de gedachte.

Plasterk, die de Tweede Kamer het wetsvoorstel al ontraadde, is er bijzonder blij mee. Het geeft hem een excuus om het Huis van de Klokkenluiders terzijde te schuiven, en alles zo veel mogelijk bij het oude te laten. 'Vanuit de private werkgevers worden intussen eigen initiatieven op het terrein van klokkenluiden ontplooid', schrijft hij in april aan de Eerste Kamer. 'In een brief van 9 december 2013 heeft de voorzitter van VNO-NCW mij, mede namens MKB-Nederland, geïnformeerd over de stappen die zijn gezet met betrekking tot de oprichting van een onafhankelijke Onderzoeksraad Integriteit Marktsector. Bij deze onafhankelijke onderzoeksraad kunnen klokkenluiders in de marktsector melding doen van vermoedelijke misstanden. Het kabinet verwelkomt dit soort ontwikkelingen vanuit de sociale partners zelf.'

undefined

Bakzeil

Als op 20 mei het Huis voor Klokkenluiders wordt behandeld in de Eerste Kamer, is de kritiek groter dan tijdens de behandeling in de Tweede Kamer. Naast VVD en CDA vinden nu ook de PvdA en D66, die in de Tweede Kamer voor stemden, dat het Huis er niet kan komen, in deze vorm. Bedrijven behoren toch niet tot het domein van de Nationale Ombudsman? Zo staat het toch niet in de Grondwet? Ander belangrijk punt van kritiek is dat advies en onderzoek niet goed zijn gescheiden, waardoor de mensen in het Huis met twee petten rondlopen.

Van Raak haalt bakzeil. Het voorstel wordt teruggetrokken.

Blijdschap alom, bij kabinet en werkgevers. Terwijl in de brieven van Plasterk en Wientjes toch echt stond dat ze klokkenluiders heel belangrijk vinden.

Natuurlijk: de race is nog niet gelopen. De indieners gaan het ontwerp aanpassen, om zo tegemoet te komen aan de belangrijkste bezwaren. Dat betekent dat ze van het Huis voor Klokkenluiders een 'bijzondere zbo' willen maken, een zelfstandig bestuursorgaan (zoals de Autoriteit Consument en Markt, of de Commissie Gelijke Behandeling) dat ergens onder een ministerie wordt gehangen. Iets minder onafhankelijk, maar nog steeds best zelfstandig. Advies en onderzoek worden daarbinnen gescheiden en er komen aparte takken overheid en bedrijfsleven. Van Raak is optimistisch. 'Een meerderheid in de Eerste Kamer heeft gevraagd dat de wet er zo snel mogelijk komt en wil dat de minister met ons gaat samenwerken om daarvoor te zorgen. Ik heb de aanpassingen al klaar. Een half jaartje vertraging, en dan zijn we er.'

Het gevaar is echter dat in die zbo weinig verandert. Plasterk ziet vooral mogelijkheden om alles zo veel mogelijk bij het oude te laten, schreef hij. Het Adviespunt Klokkenluiders, de Onderzoeksraad Integriteit Overheid, de Onderzoeksraad Integriteit Marktsector (die niet onafhankelijk zijn en geen wettelijke bescherming bieden): samen kunnen ze mooi opgaan in zo'n zbo, en dat voldoet prima, vindt hij. De vraag is of zijn partijgenoten dat straks misschien ook zo zien.

VNO-NCW houdt er vertrouwen in. 'Je kunt dat Huis nu niet met een paar oppervlakkige ingrepen alsnog snel door de Tweede en Eerste Kamer loodsen', zegt Ton Schoenmaeckers, die het dossier heeft gevolgd. 'Het moet fundamenteel anders. We hebben ze een aanbod gedaan om het op onze manier te regelen. Dat wordt nu behoorlijk breed gedragen.'

Het voorstel moet straks opnieuw door beide kamers. Daarom staat Gerrit de Wit, voorzitter van de Expertgroep, nog niet te juichen. 'Het ziet er zo slecht nog niet uit. Maar ik ben wel benieuwd wat de Kamerleden gaan doen. Je kunt niet uitsluiten dat de wissel straks vlak voor het station wordt omgezet en dat de trein helemaal op een zijspoor wordt gezet.'

INTERNATIONALE CONFERENTIE

Hoe staat het ervoor met de klokkenluider, sinds Edward Snowden? Woensdag organiseren het Netwerk Democratie, Free Press Unlimited en het Adviespunt Klokkenluiders in Pakhuis de Zwijger in Amsterdam een internationale conferentie over de (on)kwetsbaarheid van de klokkenluider, in tijden van surveillance en encryptie. Wat zijn de juridische, technische en journalistieke manieren om klokkenluiders te beschermen? Het dagprogramma begint om 10 uur, het avondprogramma om 20 uur. Toegang gratis na registratie.

undefined

Meer over