Episode 97: L'Empire des sens (1976) Volgens Verhoeven

Met L'Empire des Sens greep Nagisa Oshima zijn kans en maakte een pornofilm, onder het motto: wat obsceen is, wordt doorgaans niet getoond, wat wel getoond wordt, kan nooit obsceen zijn.

PAUL VERHOEVEN EN ROB VAN SCHEERS

'Hoewel de zogeheten porn chic, als in: zogenoemde kunstzinnige porno, alweer op zijn retour was, besloot regisseur Nagisa Oshima er in 1976 nog snel even een schepje bovenop te doen. Om de Japanse zedenwetten te omzeilen werd een coproductie met Frankrijk opgezet, waar zojuist de filmkeuring was afgeschaft. Alles kon, alles mocht, en Oshima liet zich dat geen twee keer zeggen. In L'Empire des sens is 'expliciet' een understatement. Niet eerder zagen we in een speelfilm zo veel oplopende seksuele variaties: neuken, beffen, pijpen, tantrisch ei, dildo, plasseks, trio, groepsseks, voyeurisme, exhibitionisme, sadomasochisme, noem maar op, uitmondend in: wurgseks. En dit alles dan uitgevoerd door de hoofdrolspelers zelf, géén stand-ins, en frontaal in beeld gebracht.

Voor zijn iconoclastische werkstuk had Oshima een mooie verdediging verzonnen. 'Obsceen is wat doorgaans niet wordt getoond. Wat wél getoond wordt, kan dus nooit obsceen zijn. Daarom werkt mijn film bevrijdend.' Met andere woorden: zou je L'Empire willen aanvallen op zijn pornografische gehalte, dan riposteert Oshima: ja, allicht!

Ik herken dat wel. Ook ik heb menigmaal achteraf een sluitende verdediging gevonden, een verdediging die op de set geen moment door mijn hoofd speelde. Doet het altijd goed bij interviews. Als je het mij vraagt heeft Oshima - in samenspraak met zijn Franse producent Anatole Dauman, gekend om artistieke producties als Nuit et brouillard (1955) en Hiroshima mon amour (1959) - gewoon gedacht: kom, nu gaan we eens een pornofilm maken die ikzelf wel zou willen zien. Eindelijk eentje met een echt verhaal, dat er flinker zal inhakken dan alle seks.

Voor dat verhaal kozen ze de geruchtmakende zaak van Sada Abe, een prostituee die haar minnaar Kichizo Ishida eerst verwurgde en vervolgens diens penis en testikels afsneed. Dat was op 18 mei 1936. Paniek in de straten, een klopjacht werd ingezet. Van haar arrestatie bestaat een opmerkelijke foto. Sada staat er lachend op. Dat kan, ze zal niet zo'n heel evenwichtige vrouw zijn geweest. Veel gekker is dat alle rechercheurs ook grinnikend op de prent staan. Wat een lol! Nu ben ik geen specialist in het veld van de seksuele beleving in Japan, maar vonden die politiemensen dit gruwelijke incident heimelijk ook heel opwindend, of zo?

Aan het begin van de film leren we deze Kichizo (Tatsuya Fuji) kennen. Hij is getrouwd en runt een hotel in Tokio van dubieus allooi, het is eerder een bordeel vol geisha's. Kichizo laat zijn oog vallen op het nieuwe dienstmeisje Sada (Eiko Matsuda), ook al kijken de hoger opgeleide geisha's - die haar kennen als prostituee - enorm op Sada neer. Het fysieke contact wordt gelegd als Sada de vloer aan het boenen is en ze op haar knieën in achterwaartse beweging steeds dichter bij Kichizo komt, die daar al zit te wachten. Hij steekt van achteren zijn hand onder haar kimono, zij laat zich dit welgevallen. 'Nou', concludeert hij, 'jij hebt ook geen last van een te groot gevoel van deugd.'

Het startschot voor een heftige affaire, ze vrijen doorlopend met een intensiteit die zo typerend is voor nieuwe relaties. Langzaamaan is er sprake van een rolomdraaiing. Sada wordt de dominante partij, neemt steeds vaker het initiatief. Haar grootste kick is wat BCG wordt genoemd: breath control game, erotische verstikking. Dan trekt ze de obi van haar kimono, de sjerp, steeds strakker aan rond de hals van haar minnaar en het effect is tweeledig. Het zuurstofgebrek geeft hem in de hersenen een vorm van natural high, een natuurlijke roes. Zij geniet van de aanzwellende erectie, in doodsnood wordt de penis van de man steeds stijver. Dat is het idee van BCG, naar ik heb begrepen. Het gevaar is natuurlijk dat je te ver gaat, dat er per ongeluk doden vallen. Daarvan bestaan genoeg voorbeelden. Het zou dus zomaar kunnen dat de échte Sada de échte Kichizo zo onbedoeld heeft omgelegd. Echter, binnen de artistieke visie van de regisseur wordt die dood in L'Empire gepresenteerd als de onontkoombare uitkomst van hun even geëxalteerde als roekeloze liefdesspel.

Of, nou ja, liefde? Kichizo wordt geschetst als iemand die zich vrijwillig geeft, als een heilige bijna. Alles wat Sada plezier brengt, staat hij haar toe. Hij offert zich op in naam van de liefde. Zelfs wurgen mag, als zij die aandrang voelt. Om haar gerust te stellen, zegt hij tegen het einde: 'Als je mij zo dadelijk weer wurgt, stop dan maar niet meer halverwege.' Daar staat: trek maar door als ik buiten bewustzijn raak. 'Juist het terugkomen doet pijn.'

Sada is eerder tegenovergesteld, ze komt er niet zo goed af. Gedurende de hele film horen we haar niet een keer iets over liefde fluisteren. Ze blijkt geobsedeerd door haar eigen seksuele lusten, ze is ziekelijk jaloers, bezitterig. 'Ben je weer bij je vrouw geweest?' Anders dan Michael Douglas in Fatal Attraction maakt Kichizo daar geen punt van. Hij wéét dat Sada geen rem heeft en hij gunt haar dat. Terwijl hij in haar zit en zij nog eens aanzet met de obi, steunt ze extatisch: 'Dit is het mooiste wat ik kan voelen... Dit valt niet onder woorden te brengen.' En dan: aarrggh! Hartstikke dood, Kichizo. Sada komt nog een keer op hem klaar. Waarna ze zijn penis afsnijdt, en met het bloed op zijn ontzielde lichaam schrijft: 'Sada en Kichi, voor altijd samen.' Mijn advies: don't try this at home...

Meer nog dan het getoonde schaamhaar (taboe in Japan), de genitaliën in extreme close-up (idem), het oplopende gecopuleer (dito), of het gruwelijke einde (hebben Japanners doorgaans minder moeite mee), bleek juist Sada's dominantie de voornaamste steen des aanstoots. Een feministisch statement van regisseur Oshima, geabonneerd op provocatie. Goed gelukt, mogen we zeggen: de film is nog steeds verboden in Japan. Dat maakt L'Empire dan toch bijzonder. Oshima zocht de grenzen op en heeft ze gevonden. Op de dvd wordt uitdrukkelijk gesteld dat deze onversneden versie slechts vrij vertoond mag worden in Frankrijk, de VS en Nederland en bijna overal elders alleen onder strikte voorwaarden.

Bijkomend effect was wel dat actrice Eiko Matsuda prompt geen werk meer kreeg. Ze kon alleen nog terecht in porno, week uit naar Frankrijk en maakte sinds 1982 geen film meer. Haar tegenspeler Tatsuya Fuji filmt tot op de dag van vandaag, werd juist door L'Empire een ster. Zo gaan die dingen: na Showgirls kreeg Elizabeth Berkley de schuld, zat ook zij tien jaar zonder filmrol in de Hollywood jail. Vrouw zijn, seks uitstralen en grenzen doorbreken is nog altijd geen geaccepteerde combinatie. Terwijl seks toch de onmisbare motor van de menselijke evolutie is en bovendien iedereen het doet.

De première van L'Empire des sens was in Cannes, op 15 mei 1976. De belangstelling voor het schandaalstuk was dermate groot dat er dertien screenings werden gehouden, uniek. Dan denk je: ja, Cannes, natuurlijk, alles voor de kunst. Maar zo ligt het dan toch ook weer niet. In 1973 was Turks Fruit de Nederlandse inzending, dat liep destijds via het ministerie van Cultuur. Topambtenaar culturele zaken J.G. van der Molen ontving enige tijd later vanuit Cannes een woedend telegram waarin de directie zich afvroeg hoe de Nederlandse regering het in haar hoofd haalde om zo'n geperverteerde, decadente film in te sturen. Tja. Vergeleken met L'Empire is Turks Fruit onschuldig amusement. Blijkbaar hadden Franse producties in Cannes toch al snel een streepje voor.'

L' Empire des sens - Ai no korîda (1976)

Genre: drama

Regie: Nagisa Oshima

Met: Eiko Matsuda, Tatsuya Fuji, Aoi Nakajima, Kanae Kobayashi, Meika Seri e.v.a.

109 min

undefined

Meer over