Episode 11: Ben-Hur deel II

De race tussen Ben-Hur en Messala staat voor een strijd tussen goed en kwaad, waarbij het kwaad het onderspit delft. 'De joodse prins Ben-Hur verslaat zijn onderdrukker, en dat allemaal zonder bloed aan zijn handen.'

Ben-Hur (1959) Historisch drama Regie: William Wyler

Met: Charlton Heston, Stephen Boyd, Martha Scott e.v.a.

Technicolor, 212 minuten

Winnaar 11 Oscars

'Vorige week had ik al aangekondigd de beroemde wedren uit deze epische film nog eens voor het voetlicht te brengen. In Jeruzalem neemt Ben-Hur (Charlton Heston) het in zijn strijdwagen met vier witte Arabische volbloeds op tegen vier zwarte paarden van Messala (Stephen Boyd), een uitgelezen mogelijkheid om zijn rivaal en voormalige jeugdvriend voor het oog van de nieuwe Romeinse gouverneur Pontius Pilatus te vernederen. Dat 'wit' staat voor goed en 'zwart' voor diabolisch, is even duidelijk als dat Ben-Hur het onderdrukte Joodse volk vertegenwoordigt en Messala de Romeinse imperialisten.


De scène vormt in deze breed opgezette film een geweldige climax, die op originele wijze helemaal in die acht paarden wordt gelegd. Het is een spel van beweging en montage, met enorm veel stuntwerk. Elke stap is uitgedacht en vervolgens uitgevoerd door een compleet second unit team, je zou het nu niet meer voor elkaar krijgen. Veel te complex, en ook vrees ik dat er tijdens de opnames heel wat paarden geblesseerd zijn geraakt en daarna moesten worden afgemaakt. Dat kan haast niet anders als je met zoveel geweld die twee tegen elkaar laat strijden: in het begin van de race zijn er zelfs negen teams.


Als je goed oplet, zie je hoe al die paarden elkaar regelmatig dreigen te kruisen, maar vervolgens wordt er in de montage snel weggesneden. Ongetwijfeld zijn ze buiten beeld in volle vaart tegen elkaar gebotst, de calamiteiten mogen we natuurlijk niet zien. Informatie daarover ontbreekt, maar het lijkt mij niet dat de hedendaagse vermelding op de titelrol - 'tijdens de opnames voor deze film zijn geen dieren gekwetst' - op zijn plaats zou zijn geweest. Alleen al daarom zou je zo'n scène vandaag niet meer mogen draaien, en ook met digitale trucs krijg je het niet goed genoeg: de realiteit is altijd zoveel beter.


Ik heb weleens fragmenten gezien over hoe ze het hebben aangepakt. In de laadbakken van een aantal trucks stonden gigantische cinemascope-camera's opgesteld, en die trucks reden op met de paarden. Moeilijk in de bochten, want je vliegt zo de baan uit. De kunst was die vrachtwagens precies op tijd te starten, anders waren de paarden alweer voorbijgedenderd. Iets soortgelijks hebben wij geprobeerd bij Spetters, toen we de motorcross vastlegden. Het is de race waarin het personage Rien (Hans van Tongeren) wint. Het is een abstracte kopie van de wagenrennen uit Ben-Hur, al is dat destijds nauwelijks opgevallen.


Maar als je ze naast elkaar legt, zul je zien dat we alle stappen hebben overgenomen: het binnenkomen van de 'gladiatoren', het gereedmaken voor de start, zelfs het ongeluk halverwege hebben we gekopieerd, daar springt Rien met zijn motor overheen. Het vroeg tientallen takes om de race er goed op te krijgen, en de montage van Ine Schenkkan deed de rest. Het was mijn hommage aan Ben-Hur, de film waaraan ik altijd zoveel plezier heb ontleend. Om hem te maken, dat was een heel ander verhaal. Alleen al de verfilming van de race duurde een week of vijf. Een hele logistiek, een compleet amfitheater nagebouwd in de Cinecittà studio's te Rome, een destijds gigantisch budget van 15 miljoen dollar. Producent Sam Zimbalist is er letterlijk aan onderdoorgegaan, hij is op de set gestorven aan een hartaanval, van de stress. Schrale troost voor hem is dat de film - die een enorme gok voor MGM was - uiteindelijk 90 miljoen dollar opbracht, en elf Oscars won.


Overigens, ook op een filosofisch niveau is de wedren tussen Messala en Ben-Hur interessant. Het gaat om wraak, die op een subtiele manier wordt uitgevoerd. Hoewel Ben-Hur eerder door Messala naar de galeien is gestuurd, wil hij hem niet doden, hij wil slechts die race winnen. Messala maakt de fout door met vals spel - die gekartelde messen aan de zijkant van zijn wielen - de strijd te willen beslissen. Juist daardoor gaat hij uiteindelijk ten gronde, want in plaats dat hij zijn tegenstander de baan uitjaagt, slaat hijzelf over de kop. Uiteindelijk wordt hij vertrapt door zijn eigen paarden, de joodse prins Ben-Hur verslaat zijn onderdrukker, en dat allemaal zonder bloed aan zijn handen. Meesterlijk!'


Meer over