En nu de sfeer nog

Grachtenpandjes, notarishuizen en boerderijwoningen: de hang naar nostalgie is ook in de woningbouw ongekend. Kopers voor de nieuwbouwwijk Brandevoort bij Helmond stonden al in de rij toen de eerste steen nog moest worden gelegd....

Dag.'

Een onbekende fietser steekt opgewekt zijn hand op. Aan zijn bagagedrager hangt een meisje op skeelers.

Twee kinderen van een jaar of acht rennen hijgend en ravottend over de stoep.

'Hoi!'

De twee vrouwen die verderop voor de deur van het schooltje staan te kletsen, knikken vriendelijk.

Waar groeten mensen in Nederland elkaar nog, ook als ze iemand niet kennen? In een dorpje op het Friese platteland misschien. Wandelend in het bos. Of op de camping. Maar op een Vinexlocatie? In een nieuwbouwwijk die in een paar jaar uit de grond is gestampt? In Brandevoort wel.

Brandevoort is geen doorsneewijk. 'Een uniek project met een opvallende bouwfilosofie', beweert de glanzende folder van een van de projectontwikkelaars. In de akkers tussen Helmond en Eindhoven verrijst 'een nieuw Brabants dorp' in 'de sfeer van weleer'. Dat wil zeggen: een nostalgische dorpskern ('de Veste') omgeven door water, met markante toegangspoorten en kromme straatjes met grachtenpanden; en rond het centrum 'de Buitens', lanen met landelijke huizen in een staalkaart van klassieke stijlen.

Brandevoort is ontworpen op de menselijke maat. Hier geen eenvormige rijtjeshuizen. Geen stratenplan dat met een liniaal in de hand is gemaakt. Geen sfeerloos modernisme. Geen schreeuwende kleuren of raampjes van plexiglas. Knus, vertrouwd, pittoresk dat zijn de trefwoorden. Een wijk die zijn best doet te passen als een oude jas.

Onder architecten is het project omstreden: Disney, smaalden de critici, een plattelandsdroom waarvan alleen de baksteenindustrie beter wordt. Maar de kopers stonden in de rij toen de eerste steen nog moest worden gelegd. De Telegraaf wijdde een lofzang aan de wijk: 'Veni, vidi, vinex'. Op zondagen rijden kopers en kijkers in file door de paar straten die af zijn. De bewoners van de pittoreske grachtenpanden in de Veste kijken al niet meer op van wildvreemden die hun neus tegen de ruiten drukken. De prijzen van de pas opgeleverde huizen zijn nog sneller omhoog geschoten dan in de rest van Neder land. Een 'toplocatie', zo prijzen de makelaars Brandevoort tegenwoordig aan.

Effe slikken

'Goeiedag.'

Op de oprit naast zijn huis wast Marco Feyen zijn auto. Toen hij de bouwtekeningen zag was hij meteen verkocht. 'Dat nostalgische, h.' De wijk in Helmond waar hij woon de, begon te verloederen. 'Ze probeerden de wiettelers door het gewone volk te mengen. Daar zag ik geen toekomst voor mijn kinderen.' De prijs van de huizen in Bran devoort was, nou ja, 'effe slikken'. Hun effectenhypotheek gierde in die jaren omhoog, zo konden ze toch iets kopen. 'Zelfs als het water ons financieel tot de lippen was komen te staan, hadden we het gedaan.'

Brandevoort is niet gebouwd voor ouderen die terugverlangen naar het soort huis waarin ze zijn geboren. De heimwee naar het Nederland van vroeger is wijdverbreid. Mar co Feyen en zijn vrouw zijn typische Brande voorters: vlotte dertigers, jonge kinderen, goede banen. Iedereen droomt van een knus dorp zonder files, 'kut-Marok ka nen', witte en zwarte scholen, alarminstallaties en angst voor zinloos geweld. Vraag Feyen wat hem het meest bevalt aan de wijk, en hij zegt: 'dat dorpse'. Dat de buurman een praatje komt maken als je de auto staat te wassen, en dat ze er een pilsje bij pakken, en kunnen doorkletsen tot twaalf uur 's avonds. D t dorpse.

Het succes van Brandevoort berust niet alleen op de schilderachtige gevels en de statige herenhuizen. De wijk is ook een toevluchtsoord voor mensen die het kille Ne der land van nu moe zijn. Natuurlijk geloven de bedenkers van Brandevoort niet dat architectuur de mensen gelukkig maakt. Maar retro-architectuur kan wel 'een basis bieden voor samenleven, gemeenschapszin en een gevoel van verbondenheid', schrijven ze in de planfilosofie. De projectontwikkelaars spelen daar met hun marketing op in. In Bran de voort koop je, behalve een huis, ook de sfeer van weleer.

Ruud van Heugten is opgegroeid in het soort Brabantse dorp dat Brandevoort graag wil zijn. 'Ik kan me voorstellen dat mensen denken: in die tijd was alles nog goed, of althans: heel veel dingen waren goed.' De wethouder stadsontwikkeling zou ook nooit willen wonen in wat hij 'zo'n Vinexstal' noemt. 'Waar je moet zeggen: jongens, de 32ste deur die is van mij.'

In zijn kantoor, waar een grote kaart van de gemeente Hel mond de muur in beslag neemt, legt hij uit dat het een heksentoer is geweest om de dorpsfilosofie van Bran de voort in het keurslijf van Vinexregels te persen. Want hoe kun je een mooie en gezellige wijk bouwen als je van de rijksoverheid voor niet te veel geld dertig woningen per hectare moet neerzetten?

Helmond wilde in de jaren negentig af van het imago als failliete fabrieksstad. De Vi nex lo catie die aan de gemeente was toegewezen, moest het visitekaartje worden van de stad. Toen projectontwikkelaar Bouwfonds met een idee kwam dat mensen met hogere inkomens en hoge wooneisen zou aanspreken, had de gemeente daar wel oren naar. Wet hou der Van Heugten tekent op een blaadje papier een cirkel, en daaromheen een tweede, grotere cirkel. 'Kijk, een kern met een dichtheid van vijftig woningen per hectare, met daaromheen mooie ruime kavels met een dichtheid van vijftien tot twintig. Als je die samen optelt zit je toch binnen de Vinex norm. Achteraf eigenlijk hartstikke simpel, je vraagt je af waarom niemand daar eerder is opgekomen.'

De wensen van de woonconsument staan in Brandevoort voorop. De projectontwikkelaar trok de Luxemburgse architect Rob Krier aan, bekend om zijn nostalgische en dorpse ontwerpen. Willen de mensen grachtenpandjes? Dan graven we grachten (en als het vanwege de hoogte lastig is om ze vol water te krijgen, dan installeren we gewoon een pomp). Willen mensen statige woningen met een ruime tuin type notarishuis? Dan bouwen we notarishuizen, en niet één of twee, maar een hele buurt vol. Boerderijwoningen met rode pannendaken? Bouwen we een paar straten van!

Gamma-schutting

De gemeente koestert de Brandevoort-stijl. Op elk detail wordt gelet, vertelt Stasia de Haan van het Informatiecentrum, dat is gevestigd in een van de huisjes in de toekomstige dorpskern. Mooie oude bomen zijn blijven staan of, als het niet anders kon, verplaatst. De nieuwe straten hebben namen gekregen die vertrouwd aandoen: Statenlaan, Broederwal, Nollekenshoeve. De huizen hebben geen rolluiken, maar ouderwets

gestreepte markiezen. 'Dat geeft meteen een bepaalde uitstraling.' Lantaarnpalen, zitbankjes en zelfs prullenbakken zijn klassiek vormgegeven. De gemeente dringt er op de kennismakingsbijeenkomsten met nieuwe bewoners op aan hun bezit in stijl te houden. 'Geen coniferen of een Gamma-schutting in de tuin, liever een beukenhaag.'

Brandevoort maakt school. De ene na de andere delegatie van wethouders en ambtenaren komt kijken. Bussen met stedenbouwkundigen toeren door de wijk. Op allerlei plaatsen in Nederland verrijzen nostalgie-huizen; alleen al het bureau van architect Krier heeft zo'n twintig projecten om handen. Nieuw oud is in. Maar maakt Bran de voort zijn belofte ook waar? Is het er echt gezelliger dan in andere nieuwbouwwijken? Voe len de mensen zich thuis of is het een Po tem kin-dorp, een illusie in steen?

Stankcirkel

Govert van der Leij bouwde met zijn vrouw een huis 'in dertiger-jarenstijl' in een van de Buitens, en is met een compagnon op een etage in de Veste een bedrijfje in financiële dienstverlening begonnen. Laat er geen misverstand over bestaan: 'Ik vind het een blessing dat ik hier mag wonen.' Maar sfeer, 'echte sfeer, krijg je pas na twee, drie generaties.' Zijn vlotte babbel en ongebreidelde enthousiasme wil Van der Leij graag in dienst stellen van, zoals hij dat uitdrukt, 'onze gemeenschap'. Hij is ook voorzitter en mede-oprichter van de Brandevoortse ondernemingsvereniging Bravo.

'Kijk, we leven in het ik-tijdperk. Dat is een probleem in heel Nederland, en hier is dat niet minder. Het is toch triest als je niet weet dat er drie huizen verder iemand is overleden? Het is de normaalste zaak van de wereld dat je iemand dan condoleert. Je leeft toch voor elkaar? Er zit best veel leven in Brandevoort, maar er is ook een groep die zijn huis bijna niet uit komt, en daar moeten we ook als ondernemers wat aan doen. Ik ben ervan overtuigd dat het steeds beter zal gaan. Zeker als we straks een café hebben.'

Brandevoort is geen nieuwe kopie van een oud Brabants dorp. Dat kan ook niet; de landelijkheid van vroeger is voorgoed ver dwenen. Aan de ene kant van de wijk galmen de goederentreinen op weg naar het Ruhrge bied, aan de andere kant zoemt een hoogspanningsleiding, en de gloednieuwe Bran de voort se Dreef begint al dicht te slibben met sluipverkeer. De boeren in het ommeland moeten vertrekken omdat de huizen anders in 'de stankcirkel' van een van de varkenshouderijen komen te liggen. Rond de wijk ligt straks geen boerenland, maar een 'ecozone' met 'speelplekken' en 'hondenuitlaatstroken'.

Tikje duf

Het traditionele middelpunt van het Bra bant se dorp de kerktoren ontbreekt in Bran devoort. In de 'authentieke dorpskern' verrijst een multifunctioneel centrum. De grachtenpandjes en de 'landelijke villa's' zijn eigenlijk bouwpakketten van beton, bekleed met 'een steensoort met een natuurlijke uitstraling'. De smalle straatjes zijn lieflijk, maar lastig in een tijd dat iedereen een auto heeft. Het idee onder elk huis in de Veste een garage te graven was jammer genoeg te duur. Het blik is verborgen op de binnenhofjes, die zijn afgesloten met elektrische hekken. Omdat veel gezinnen twee auto's hebben, dreigen er toch ondorpse problemen met parkeren.

In Brandevoort wonen pas vierduizend mensen, en het duurt nog jaren voor de wijk af is (wie door de imposante toegangspoorten van de Veste loopt, staat op een zanderige vlakte vol onkruid). Die vierduizend pioniers zijn grotendeels tussen de 30 en de 45. De interieurs komen zo uit de toonzaal van Modern Wonen en de tuinen staan vol netjes gesnoeide buxus. Er worden aan de lopende band baby's geboren (in heel wat straten prijkt in een van de tuinen een grote houten ooievaar) en de scholen puilen uit. Bejaar den, studenten, Flodder-families, alleenstaanden, kunstenaarstypen en bijstandsmoeders zie je er zelden. Doordat iedereen er dezelfde levensstijl op na houdt, zijn er weinig conflicten en is de wijk een tikje duf.

Lelieblank

Sonja Sol en Patrick Dooms wonen met hun zoontje van bijna twee aan een knus pleintje in een huis met smaakvol witgekalkte muren. Precies wat ze zochten, zegt Patrick. 'Oud van buiten, nieuw van binnen.' Ze vinden dat ze het getroffen hebben met hun buren. 'Mensen investeren in elkaar, ze nemen de tijd om een praatje te maken. De sociale controle is groot, maar ook weer niet zo groot dat je je voelt aangetast in je privacy. Het is hier echt durps, burgerlijk in de goede zin van het woord.'

Anders dan in het centrum van Eind ho ven, waar ze vroeger woonden, bekruipt hen af en toe het gevoel dat het leven hier wel érg geregeld is. Dan denkt Sonja Sol: 'Nou ken ik al die gezichten op straat wel.' Dat hun zoontje straks naar een lelieblanke school gaat, vind ze geen prettig idee. 'Ik zou liever willen dat Brandevoort een betere afspiegeling van de Nederlandse samenleving is.'

Turken, Marokkanen, Joego's, Somaliërs, Antillianen en Surinamers kom je in Bran de voort bijna alleen tegen tussen de Megamix-silo's en de hijskranen in de bouwput. De paar allochtonen die een huis in Brande voort kunnen betalen ze kosten al gauw 3 euroton hebben niets met architectuur die verwijst naar een verleden dat ze niet kennen. Brandevoort is een van de witste wijken van Helmond. 'Als mijn zoontje nooit een allochtoon ziet', vraagt Sol zich af, 'hoe moet hij dan leren omgaan met verschillen?'

's Ochtends is het spitsuur in Brande voort: voordeuren worden dichtgetrokken, auto's gestart, kinderen afgeleverd bij een van de scholen. Vervolgens rijden veel vaders en moeders de wijk uit naar hun werk. Brandevoort is een wijk vol tweeverdieners.

Aan het eind van de middag herhaalt het tafereel zich in omgekeerde richting. In de tussenliggende uren is het stil, heel stil. Bran devoort mag er ouderwets gezellig uitzien, dorpen waar iedereen werkt op loopafstand van huis, boodschappen doet op de hoek en ontspant in de buurtkroeg, bestaan niet meer. Iedereen in Brandevoort heeft het drukdrukdruk, en de tijd die overblijft voor de buurt is beperkt.

Dickens-avond

Jan Drouen is het soort man dat de steunpilaar is van elk dorp: een nette strop das, onderwijzer aan de basisschool, lid van de parochieraad, en in Brandevoort voorzitter van het wijkraad. Hij hoorde bij de eersten die in de wijk kwamen wonen. Vanwege klachten over de oplevering van de huizen besloot hij met andere bewoners een belangenvereniging op te richten. 'Mensen moeten een behoefte voelen zich ergens bij aan te sluiten', weet hij uit ervaring. Cohesie kun je niet afdwingen. Dat komt wel, maar het is een lang proces. Mensen zijn tegenwoordig nu eenmaal ik-gericht.'

In een noodbarak op de zandvlakte die dient als wijkcentrum, vergadert het wijkraadsbestuur. Vanavond gaat het over de bouw van 20 meter hoge flats die de landelijke sfeer van de Buitens verpesten, de plannen voor het multifunctionele centrum in de Veste, het matige onderhoud van het groen, en de organisatie van meer wijkactiviteiten. Er zijn een skeelertocht, een Dickens-avond en een Halloween-optocht voor de kinderen gepland. Maar de Brandevoorter Dag kon dit jaar niet doorgaan; te weinig vrijwilligers. Jammer, vindt het bestuur. Volgend jaar willen ze het goed aanpakken, met activiteiten in de 'Brande voor ter stijl': volksdansen dus, en oude am bachten, spelletjes voor de kinderen, en iets met de schutterij. 'Ik zou iets typisch Brandevoorts willen hebben', zegt de penningmeester.

'Waterskiën op het grachtje', grapt een van de bestuursleden.

'Fierljeppen over het Eindhovens kanaal', valt een ander bij. 'Iets origineels verzinnen is lastig', waarschuwt Jan Drouen. 'Laten we eerst de organisatie goed neerzetten, dan komen de originele ideeën vanzelf.'

Buurtbrigadier

Het probleem is dat er voor tieners in een wijk vol jonge gezinnen bar weinig is te beleven. Voor de kleintjes heeft de gemeente her en der speeltoestellen neergezet; zij moeten het doen met de padvinderij, de sportverenigingen in de buurt en eens per maand chillen onder gekleurde tl's in de wijkbarak. De jeugd die rondhing in de Veste is door buurtbrigadier na klachten over lege blikjes en chipszakken verbannen naar het basketbalveldje in de ecozone, waar hij ze beter in de smiezen kan houden.

Gedogen is er in Brandevoort niet bij. Wie zonder achterlicht fietst of de auto op de stoep parkeert, kan rekenen op een bon. Omdat het in buurt waar iedereen nieuw is, geen kwaad kan extra op te letten, kreeg Brandevoort met voorrang een buurtbrigadier. Manfred Verbeek fietst en loopt bijna dagelijks door de wijk. Een dorpsagent-nieuwe-stijl is hij niet. Hij woont ergens anders. 'Je moet afstand houden. Ik ga geen bier drinken met mensen die ik de volgende misschien moet verbaliseren.'

Brandevoort is niet immuun voor moderne misdaad. In februari hoorde een van de bewoners van de Veste tegen middernacht opeens gegil in een van de huizen in de Sta tenlaan. Toen hij poolshoogte ging nemen, vond hij drie bebloede lijken. Een van de lijken was van de achterbuurman, een vriendelijke kerel die je weleens tegenkwam met zijn labrador.

Voor de buurtbewoners leek het angstig veel op een horrorcliché uit Holly wood: nieuw droomhuis blijkt jachtterrein van maniak. 'Brandemoord', kopte de plaatselijke krant. Pas nadat er in het huis een miljoen aan drugs was ontdekt en de drievoudige moord het gevolg bleek van een fout gelopen xtc-deal, ebde de angst in de buurt weg. 'Het had ook in Wassenaar kunnen gebeuren', sust Verbeet. 'Gek genoeg heeft de schok de buurt bij elkaar gebracht.'

Brut Brandevoort

'De sfeer van weleer' laat zich niet zo maar oproepen. Brandevoort heeft dezelfde probleem als alle andere nieuwbouwwijken: buitenshuis is er weinig te beleven. Nu kunnen Brandevoorters elkaar alleen ontmoeten bij een van de kappers of bij de yoga in de wijkbarak (de cursus buikdansen is afgelast). De gemeente doet zijn best; Brandevoort is tenslotte het visitekaartje van de stad. Er wordt gewerkt aan een café, een Victoriaanse markthal en aan het multifunctionele centrum. Maar in een wijk die in een paar jaar uit de grond wordt gestampt, zijn snel voorzieningen nodig, en Helmond zit krap.

Compromissen met de moderne tijd zijn onvermijdelijk. Winkels hadden de plannenmakers het liefst ouderwets in alle hoekjes van de Veste gezien. Nu komt er toch één winkelstraat: consumenten van nu eisen gemak en hebben weinig tijd, dus willen ze niet al te ver lopen. Tussen de pittoreske pandjes vind je dezelfde winkelpuien als in de rest van Neder land: een Albert Heijn, een da-drogist, een Gall & Gall.

Deze zaterdagochtend staat op de parkeerplaats een enorme opblaasfles champag ne: 'Brut Brandevoort'. Samen met een wijkbewoner opent wethouder Van Heugten het tijdelijke winkelcentrum officieel. Aan de voet van de fles houdt hij een korte toespraak.

Dan trekt hij samen met mevrouw War re naar van de Statenlaan (tevens winnares van een winkelwagentje vol boodschappen) symbolisch de kurk van de fles. Ballonnen vliegen uit de fles de lucht in, en de fles zijgt ineen op het nieuwe plaveisel.

Meer over