En bewonder

Ramses Shaffy was al enorm geliefd en na zijn dood blijven de bewonderaars toestromen. Bij de start van de tv-serie RAMSES verklaren scenarioschrijfster, regisseur en acteur waarom hij zo veel meer was dan een goede zanger.

Op 26 november 2009 begeleidde Sander de Kramer in de Laurenskerk in Rotterdam Ramses Shaffy naar de piano voor, zo bleek korte tijd later, zijn laatste optreden. 'Het was het slotonderdeel van het programma. Er hadden veel mensen gesproken en iedereen was toe aan een borrel. Kinderen jengelden, het was rommelig, geroezemoes. En toen moest Ramses nog even spelen.'

Magie, zegt De Kramer, het was magie. 'En iedereen voelde het. Hij keek en iedereen was stil. Toen hij begon te spelen, kon je een speld horen vallen. Het was zo mooi. Ze zeiden soms dat zijn hart was aangesloten op de piano. Zo voelde het ook.'

Op weg naar de piano had Shaffy tegen De Kramer gezegd dat hij hem zo'n mooie jongen vond. 'Hij keek me even aan met van die grote ogen. Vijf dagen later was hij dood. Hij wist dat hij stervende was, en dan toch nog dat spel, en dat flirten. Wie kan dat?'

Schrijver/programmamaker De Kramer is aangeraakt door Ramses Shaffy. Hij is Rotterdammer, was hoofdredacteur van de Straatkrant en zette zich in Sierra Leone ter plekke in voor slavenkinderen in de diamantmijnen.

Zijn bewondering heeft geen bijbedoeling. Dweepziek is hij niet, van koketteren is geen sprake. 'Ik ben maar een voetnoot in zijn bestaan', zegt hij tot twee keer toe. De herinnering aan de avond waarop hij zelf werd onderscheiden met de Laurenspenning en Shaffy zijn laatste optreden gaf, is onbetaalbaar.

'Hij leidde het leven ten volle. Of beter gezegd, hij leefde vier levens. Het is een groot mysterie dat hij zo oud is geworden. In de kerk nam hij afscheid van het leven. Hij vond het geweldig, wij ook. Het was een fantastische, intense avond.'

Vanavond wordt op Nederland 2 het eerste deel uitgezonden van RAMSES, een vierdelige dramaserie over de jonge jaren van Ramses Shaffy. 'De bruisende jaren', noemt Michiel van Erp ze. Dat is precies de reden waarom hij zich tot dat tijdperk heeft beperkt.

Hij is de regisseur (en bedenker) van de serie die na de voorvertoning in december een ovationeel applaus kreeg. Maarten Heijmans (Shaffy), Noortje Herlaar (Liesbeth List) en Thomas Cammaert (Joop Admiraal, de vriend van Shaffy) zijn de hoofdrolspelers. Het script werd geschreven door Marnie Blok.

Ook Van Erp is aangeraakt door Shaffy. Net zoals De Kramer gebruikt hij de grootste woorden om hem te kenschetsen. 'Hij liep voorop in de jaren zestig en zeventig. Hij was een icoon, mysterieus en charismatisch, een levensgenieter die niet in een hokje was te plaatsen, een ongrijpbare, vrije geest.'

Wie Shaffy werkelijk was, ontdekte Van Erp pas tijdens de research voor de serie. 'Ik heb hem in de laatste jaren van zijn leven wel een paar keer ontmoet, maar nooit nuchter gezien.'

Hij had de eigenschappen van een magneet, zegt Van Erp. Een andere bewonderaar, Claudia de Breij, toch ook geen zweverig of aanstellerig type, laat de namen van Jim Morrison, Arthur Rimbaud en Oscar Wilde vallen om zijn grootsheid te schetsen.

Ook zij ontmoette hem enkele malen. 'Het was elke keer héél spannend. Hetzelfde overkwam me met Johan Cruijff, hoewel ik helemaal geen voetballiefhebber ben. Er zijn mensen die iets meer zijn en iets meer hebben dan anderen. En wij, de gewone stervelingen, voelen dat goddelijke.'

Haar theorie: 'Of het nou Jeroen Pauw is of Beau van Erven Dorens of Claudia de Breij, alle fans denken en voelen hetzelfde: hij is mijn Ramses Shaffy.'

Niemand relativeert, niemand probeert hem kleiner te maken, niemand is cynisch. De donkere kanten van zijn karakter worden uitgebreid belicht, ook in de tv-serie trouwens, maar het doet niets af aan zijn grandeur.

In de aanloop naar RAMSES verdiepten regisseur Van Erp, hoofdrolspeler Heijmans en scenarioschrijfster (en oud-actrice) Blok zich uitgebreid in het leven van de zoon van een Egyptische diplomaat en een Poolse gravin met een Russische achtergrond, de man die - veelgebruikt cliché - groots en meeslepend wilde leven en dat ook deed.

Ze spraken met vrienden en bekenden, luisterden naar zijn lp's en cd's, bekeken oude televisiefragmenten en lazen talloze interviews. Hun bewondering voor hem groeide, en zelfs meer dan dat.

Maarten Heijmans: 'Of ik op hem gesteld ben geraakt? Ja, enorm. Ik ben zelfs een beetje verliefd op hem geworden.'

Marnie Blok: 'Ik ben van hem gaan houden.'

Michiel van Erp: 'De mensen die we hebben gesproken, hebben enorm intense herinneringen aan hem. Ze zijn door hem geïnspireerd en spraken over de wilde kanten; de seks, de drank en de rock 'n' roll. Die man van toen, die man in de jaren zestig en zeventig, die had ik dolgraag willen ontmoeten.'

Van Erp viel vooral voor Shaffy vanwege zijn vermogen om 'mensen de goede kant van het leven op te sturen'. Wie bijvoorbeeld vastzat in een huwelijk, koos er na een gesprek met hem voor om te gaan scheiden, zegt hij. 'Dat spreekt mij ontzettend aan; hij inspireerde anderen om het leven te leiden wat ze eigenlijk wilden.'

Heijmans ontdekte hetzelfde: 'Hoe meer ik over hem ontdekte, hoe meer ik van hem wilde. Dat effect had hij ook op zijn vrienden, daar kreeg ik wat van mee.'

Blok: 'Hij gaf heel veel mensen de inspiratie om alles uit het leven te halen. Los van de liedjes raakte hij ze aan. Hij haalde het beste uit mensen naar boven.' Ze leerde hem kennen toen ze studeerde aan de Amsterdamse Toneelschool. Een Amerikaanse spelcoach gaf een cursus van twee weken en Shaffy was er ook bij.

'Elke avond nam hij ons mee de kroeg in en overal stond op de een of andere manier altijd een piano. Hij speelde de hele avond, het was helemaal te gek. Hij had meerdere kanten, dat hadden we echt wel in de gaten, maar wij hebben toen vooral die mateloze en inspirerende kant van hem gezien.'

Zijn vrijheidsdrang maakte hem intens aantrekkelijk, zegt ze. 'Hij had de kracht en de moed om altijd het moment te grijpen. Het is een cliché, maar als er een deur voor hem dichtging, ging hij ervan uit dat er ergens anders wel weer een open ging. Hij had schijt aan regels. Aan álle regels.'

Claudia de Breij: 'Als wij één dag zijn leven zouden leiden, moeten we een week bijkomen. In onze genen zit de burgerlijkheid gebakken, in die van hem niet.'

Michiel van Erp: 'Wij zijn een tuttig volk, en hij was heel on-Nederlands.'

Maarten Heijmans: 'Hij staat voor de complete overgave. Dat wil iedereen, maar niet iedereen kan of durft het. Je kon jezelf bevrijden door met hem om te gaan. Hij was spiritueel; religieus spiritueel bijna. En hij had iets onaantastbaars. Er hing altijd iets mysterieus om hem heen.'

Marnie Blok: 'Hij is te groot om even snel psychologisch te duiden. We hadden kunnen zeggen: oh ja, hij is als 5-jarige alleen gelaten door zijn moeder, dat verklaart alles. Maar dat zou te makkelijk zijn geweest. Er is zoveel meer. Alle mensen die we hebben gesproken zeiden hetzelfde: heel Amsterdam was verliefd op hem en iedereen liep achter hem aan.'

Niet in de laatste plaats zijn er zijn liedjes. Volgens Van Erp is daar het leven op zijn allermooist, en soms ook op zijn allerdroevigst. 'Magie, is het vaak. Dat hebben we geprobeerd te ontrafelen.'

Claudia de Breij hoorde als 5-jarig meisje Shaffy voor de eerste keer. Haar ouders hadden de lp Dag en nacht in huis, met onder meer Laat me en Marie en Margot waarin een driehoeksrelatie werd bezongen.

Ze zingt:

'Wij houden van alle drie

Marie, Margot en ik, Margot, Marie

De wereld om ons heen valt in het niet

Ik blijf bij jou, bij jou, bij jou...en waarom niet.'

In zijn oeuvre is niet één zwakke plek te ontdekken, zegt ze. 'We zijn allemaal samen, zingt hij. Als iemand anders dat zingt, denk je: wat een rare zin. Maar hij komt ermee weg, bij hem denk je: maak hier meteen het volkslied maar van.'

Sander de Kramer nam het werk van Ramses Shaffy mee naar Afrika, naar Sierra Leone waar hij ten strijde trok tegen de uitbuiting van kinderen in mijnen. 'Ik luisterde daar altijd naar die prachtige muziek en die prachtige liedjes. Laat me, We zullen doorgaan, het gaf me inspiratie en het sleepte me door moeilijke momenten.'

Maar niemand maakt een heilige van Ramses Shaffy, ook De Kramer niet. Niemand ontkent zijn zwarte kanten; zijn egocentrisme, zijn onvermogen om te praten over gevoelige kwesties, zijn neiging om op cruciale momenten de andere kant op te kijken en zijn verantwoordelijkheid te ontlopen.

Regisseur Van Erp houdt er rekening mee dat de tv-kijkers zullen schrikken van wat hij de 'nare kant' noemt. 'Hij was puur op zichzelf gericht en er was die drank, en het weglopen als het te ingewikkeld werd. Toch houdt iedereen van hem, nog steeds. De positieve boodschap blijft overeind. De vreugde wint het ruimschoots van de ellende.'

Marnie Blok: 'Hij was óók een onvoorstelbaar egocentrische man die mensen het bloed onder de nagels vandaan haalde. Maar toch. Als je hoort hoe Liesbeth List over hem praat. Die liefde was zo groot, terwijl hij haar heel vaak in de steek liet.'

Maarten Heijmans: 'Ik heb zijn nare kanten gezien, maar ook zijn lichtheid. Hij heeft me heel vaak heel hard laten lachen. Ramses Shaffy was ook gewoon een ontzettend leuke gast.'

RAMSES, vanavond 20.20 uur, Nederland 2, AVRO. Eerste deel van een vierdelige serie.

'ZWALKEN MET EEN FLES WODKA'

Zijn oma vond Sammy een leuk liedje, maar het was pas jaren later dat Maarten Heijmans de man leerde kennen die hij speelt in de vierdelige dramaserie RAMSES. Op de Amsterdamse Toneelschool zag hij Ramses: Où est mon prince, de film van Pieter Fleury uit 2002 over het leven van Ramses Shaffy.

'De film kleurde de ontbrekende delen van het beeld in. Ik was overdonderd. Ik zag een spirituele rocker, een heel aantrekkelijke man die voor de liefde ging. En voor zichzelf.'

Heijmans (30) studeerde in 2007 af aan de Toneelschool. Hij was in de theaters onder meer te zien in de musical Verplichte figuren (met Alex Klaasen), Op Hoop van Zegen en De Wijze Kater. Op televisie vertolkte hij rollen in Het Klokhuis, TiTa Tovenaar en Spangas. Heijmans is tot maart te zien in de musical Soldaat van Oranje. In RAMSES speelt hij voor de eerste maal de hoofdrol.

Hoe had je je voorbereid op de auditie?

'Ik heb de film van Pieter Fleury een paar keer bekeken en naar zijn muziek geluisterd. En ik ben 's nachts door Amsterdam gaan zwalken, met een fles wodka in mijn hand. Ik wilde de sfeer voelen, zijn sporen volgen.'

'De auditie was bij Kemna Casting, om 10 uur 's ochtends. Ik was de eerste, maar dat hoorde ik pas later. Misschien waren er op andere dagen ook al audities geweest. Ik wilde die rol zó graag. Toen de auditie klaar was, dacht ik maar één ding: laat het in godsnaam goed genoeg zijn geweest.

'Een maand later kreeg ik een telefoontje dat ik door was naar de tweede ronde. Veel later hoorde ik dat ze mij meteen op het oog hadden, maar zo werkt het. Ze laten het niet van één indruk afhangen.'

Pas twee jaar later begonnen de opnamen en moest je je echt voorbereiden.

'Ik heb al zijn cd's beluisterd en met behulp van iemand van Beeld &Geluid allerlei fragmenten en interviews bekeken. En ik heb met oude vrienden van hem gesproken.'

RAMSES is de eerste dramaserie van Michiel van Erp. Hoe was het om met hem samen te werken?

'Ontzettend fijn. Hij regisseert met aandacht en liefde. De serie was zijn idee, zijn brainchild, dat was te merken. We waren verbonden door onze passie en we vertrouwden elkaar. Ik was fan van zijn documentaires, dat scheelde. En hij wilde dat ik de rol zou spelen. Ik vond het ook fijn dat hij de discussie niet uit de weg ging.'

Bijvoorbeeld?

'Ik wilde de liedjes graag live zingen, maar dat was niet de bedoeling. Normaal wordt er geplaybackt. Maar tijdens het spelen zat ik zo in het moment, die spirit had ik later nooit meer over kunnen brengen. Michiel nam dat serieus, en uiteindelijk hebben we het ook zo gedaan. We hebben RAMSES samen gemaakt. Hij is geen ervaren dramaregisseur en ik geen ervaren hoofdrolspeler, dat was een voordeel. We zaten niet vast aan conventies. Ik noemde hem soms de 'Ramses' van de set. Je wilt het voor hem doen, het beste geven wat je hebt.'

NOORTJE HERLAAR ALS LIESBETH LIST

De rol van Liesbeth List in de tv-serie RAMSES wordt gespeeld door Noortje Herlaar (28), in 2010 winnares van de talentenjacht Op zoek naar Mary Poppins. Op televisie speelde ze in 2012 een veelgeprezen rol in de serie Moeder, ik wil bij de revue. Afgelopen jaar was ze in de theaters te zien in de Huisvrouwmonologen van Sylvia Witteman. Op de cd RAMSES, met liedjes uit de tv-serie, zingt Herlaar vier liedjes solo en vijf samen met Maarten Heijmans.

undefined

Meer over