Reportage

Elke drie minuten sterft een Roemeen aan corona, maar in dit dorp wil niemand een vaccin

Ongevaccineerde inwoners van het dorp Stanesti, rechts de gepensioneerde mijnwerker Nicolae Ubea.  Beeld Nicola Zolin
Ongevaccineerde inwoners van het dorp Stanesti, rechts de gepensioneerde mijnwerker Nicolae Ubea.Beeld Nicola Zolin

Elk etmaal sterven tussen de vierhonderd en vijfhonderd Roemenen aan covid-19: elke drie minuten één. Maar in het dorp Stanesti zijn mensen banger voor het vaccin dan voor de ziekte. De desinformatie over corona, verspreid door priesters, complotdenkers en zelfs artsen, vindt hier een vruchtbare bodem.

Arnout le Clercq

Burgemeester Danut Mitrea stond vooraan in de rij voor een prik, maar andere inwoners van Stanesti willen niets van het coronavaccin weten. De goedgehumeurde burgervader geeft een rondleiding door het dorpje in het zuiden van Roemenië, niet ver van de Donau. Mitrea, een grote, besnorde man, praat over zijn dorpsgenoten als een ouder die zich goedmoedig verontschuldigt voor het gedrag van zijn kinderen. ‘Ze denken dat het vaccin schadelijk is. Het zit tussen de oren.’

De vaccinatiegraad in Stanesti (circa drieduizend inwoners) is 8,7 procent. Dat is beduidend lager dan het landelijk gemiddelde in Roemenië, waar 31,6 procent van de inwoners volledig is gevaccineerd. En van alle EU-lidstaten is de vaccinatiegraad in Roemenië, gevolgd door buurland Bulgarije met een magere 21 procent, het laagst.

Sinds begin oktober loopt het aantal besmettingen en doden almaar verder op. Het ziekteverloop bij ongevaccineerde coronapatiënten is ernstig. De toenemende ziekenhuisopnamen drukken zwaar op de ondergefinancierde zorg, die een beperkte capaciteit heeft. Het Roemeense medium Recorder maakte een filmreportage in het universitair ziekenhuis van Boekarest: de beelden doen denken aan de eerste weken van de pandemie in het Italiaanse Lombardije. Artsen en verplegers kunnen hun aandacht nauwelijks verdelen over de naar adem snakkende patiënten, vooral ouderen. ‘Niemand is gevaccineerd’, zegt een arts. Op dit moment sterven tussen de vierhonderd en vijfhonderd Roemenen per etmaal: elke drie minuten een coronadode.

Aan zulke macabere statistieken hebben de inwoners van Stanesti geen boodschap. ‘Het vaccin, dáár ga je dood van’, zegt de 53-jarige Steluta Balaban. Een groepje dorpelingen heeft zich deze zonnige herfstmiddag verzameld voor haar supermarktje Magazin Mixt, dat tevens dienstdoet als buurtcafé. Ze lachen, ze drinken – en niemand is gevaccineerd. ‘Welkom in het echte Roemenië’, zegt burgemeester Mitrea met een wrange grijns.

Mobiele vaccinatieteams

Meer dan de helft van de Roemenen woont op het platteland. Hoewel er tussen dorpen grote verschillen bestaan, zijn er veel plaatsen als Stanesti. Een dorp waar mensen vooral aan voorbijrijden met de auto, een enkeling nog met paard en wagen. Qua vaccinatiegraad is Stanesti geen uitzondering. Zeker niet in het district Giurgiu, een weids gebied tussen de hoofdstad Boekarest en de Donau, die de grens met Bulgarije vormt. Het is een van de armere streken van Roemenië, alsook een van de minst gevaccineerde.

Begin dit jaar liep Roemenië nog aan kop met vaccineren in de Europese Unie. Na een snelle start kwam het vaccin in april beschikbaar voor alle leeftijdsgroepen. Twintigers, die in Nederland geduldig moesten wachten tot de zomer, konden in Roemenië dit voorjaar al een tweede dosis in hun bovenarm krijgen. Maar in mei leek het plafond bereikt. Er was opeens meer aanbod dan vraag naar vaccins. Ludieke acties – een prik halen in het ‘kasteel van Dracula’ in Transsylvanië, een gratis portie van de vlezige lekkernij mici, een loterij voor gevaccineerden – baatten niet. Vooral het platteland bleef achter. Deze zomer probeerde de regering een inhaalslag te maken met mobiele vaccinatieteams.

Dat weet burgemeester Mitrea nog wel: er kwamen elf mensen opdagen. Hij was één van hen. Andere burgemeesters in zijn streek vertellen vergelijkbare verhalen. En net als zijn ambtgenoten weet Mitrea weinig raad met de onwil in zijn dorp. ‘Ik hang affiches op voor het stadhuis, ik post op Facebook, ik heb zelfs aangeboden mensen naar het vaccinatiecentrum in Giurgiu te rijden (15 kilometer verderop, red.), maar niemand wil.’

De huisarts in het dorp is er maar twee dagen in de week en heeft geen goede koeling voor de vaccins. ‘De middelen van de huisartsenpraktijk stammen nog uit de tijd van het communisme’, zegt Mitrea. Hij benadrukt dat het aantal positieve gevallen relatief laag is. Wel zijn een week eerder twee mensen overleden aan corona. Dat lijkt weinig effect te hebben in het dorp.

‘Jij zegt dat het vaccin goed is’, zegt winkelier Balaban tegen haar burgemeester, ‘maar als ik de televisie aanzet is er één arts die zegt dat het slecht voor je is en één arts die zegt dat het goed voor je is. Je kunt niemand geloven.’ Ze legt de vinger op de zere plek. Deskundigen, medici en politici in Roemenië wijzen allemaal op de desinformatie over corona die in Roemenië een vruchtbare bodem heeft gevonden. Complottheorieën en nepnieuws verspreiden zich via het in Roemenië zeer populaire Facebook en WhatsApp-groepen. Maar ook via de ouderwetse beeldbuis.

Ongebreideld nepnieuws

Landelijke zenders nodigen geregeld gasten uit die twijfel zaaien over vaccins en de pandemie, onder wie mensen met een medische achtergrond. Het optreden van een bekende oogarts die onjuiste informatie verspreidde over sterfte onder jongeren na een coronavaccinatie kwam de zender Antena 3 vorige week nog op een boete van 40.000 lei te staan (zo’n 8.000 euro). Maar doorgaans blijft het verspreiden van nepnieuws onbestraft.

Danut Mitrea (links), burgemeester van het dorpje Stanesti, waar iets meer dan 8 procent van de inwoners is gevaccineerd. Beeld Nicola Zolin
Danut Mitrea (links), burgemeester van het dorpje Stanesti, waar iets meer dan 8 procent van de inwoners is gevaccineerd.Beeld Nicola Zolin

Volgens Razvan Chereches, volksgezondheidsonderzoeker aan de Roemeense Babeș-Bolyai-universiteit, is dat een niet te onderschatten probleem. Desinformatie op digitale platforms tegengaan is moeilijk, maar op televisie kun je handhaven. ‘De overheid heeft dit nagelaten, dat is een van de oorzaken van de ongebreidelde hoeveelheid nepnieuws.’ Behalve de televisie dragen ook sommige artsen bij aan het wantrouwen, ze ontmoedigen patiënten het vaccin te nemen. De gezondheidsraad in het land wil deze artsen schorsen, maar wetgeving daarvoor ontbreekt. En dan heb je ook nog de priesters die zich tegen vaccinatie verzetten, zegt Chereches.

De invloed van de kerk is groot, vooral op het platteland. In alle dorpsstraten van het district Giurgiu weerklinkt deze herfstdag het hypnotiserende gezang van de orthodoxe priesters, die een speciale mis opdragen voor de heiligendag van Sint Dimitrie. Toch probeert in Stanesti juist de plaatselijke priester, Stefan Cirstea (42), zijn parochianen over te halen wel een vaccin te nemen.

‘Het is een constante strijd tegen de geruchten’, vertelt hij, die hij onvermoeibaar voortzet. Op Sint Dimitrie heeft hij vier mensen overtuigd. ‘Het is je taak als priester om de gemeenschap te helpen, en dat doe je door mensen over te halen zich te laten vaccineren.’ Een aantal treden hoger op de geestelijke ladder denken ze daar anders over: op dit moment wordt de aartsbisschop van Giurgiu door de politie onderzocht omdat hij mensen heeft opgeroepen het vaccin te weigeren.

De Roemeense regering heeft de ruimte voor desinformatie en alternatieve geluiden zelf gecreëerd door de eigen informatiecampagne te laten versloffen, zegt onderzoeker Chereches. ‘De communicatie was niet toegespitst op de verschillende groepen in de Roemeense samenleving.’ Het vertrouwen in de instituties is laag.

Dat blijkt ook uit de gesprekken bij het geïmproviseerde café aan de dorpsstraat van Stanesti. ‘Boekarest zit vol leugenaars’, zegt Nicolae Ubea (65), een gepensioneerde mijnwerker. De pandemie is een hoax, de berichten over coronadoden gelooft hij niet. ‘Het is een truc om ons een vaccin te laten halen.’ En er is geen haar op zijn hoofd die daaraan denkt. ‘Ik neem een vaccin als ik stop met drinken’, zegt Ubea terwijl hij zijn derde biertje in een half uur tijd openmaakt.

Avondklok voor ongevaccineerden

Afgelopen week voerde de Roemeense regering coronabeperkingen in. Het duurde lang voordat de politiek in actie kwam, onder meer vanwege de val van het kabinet begin oktober, waardoor er nu een interimregering zit. Volgens Chereches heeft dit veel te lang geduurd. ‘Er hadden in de zomer al beperkingen moeten zijn, toen duidelijk werd dat de vaccinatiecampagne spaak liep. Maar toen werd er juist versoepeld.’

De strenge maatregelen ontzeggen ongevaccineerden toegang tot veel plekken, zoals winkelcentra, niet-essentiële winkels en openbare instellingen. Ook met een negatieve test kom je er in principe niet in. Na 22.00 uur geldt een avondklok voor ongevaccineerden. De politie deelt links en rechts boetes uit, maar de handhaving op de maatregelen verloopt tot nu toe rommelig en inconsequent. En lang niet alle bedrijven en horecagelegenheden houden zich eraan.

Ongevaccineerden blijven het er daardoor gewoon op wagen, denkt Chereches. Hij is voorstander van stevige handhaving en zoveel mogelijk communicatie over de boetes en straffen die worden uitgedeeld. Sinds de nieuwe maatregelen zijn aangekondigd, neemt het aantal eerste prikken in Roemenië toe. Nu is het maar hopen dat deze trend aanhoudt, zegt Chereches. ‘Ik ben heel bang dat het weer inzakt als de overheid niet doorpakt met de maatregelen.’

In Boekarest vieren mensen de dag van Sint Dimitrie, de beschermheilige van de stad. Religieuze bijeenkomsten                          zijn uitgezonderd van coronamaatregelen. Beeld Nicola Zolin
In Boekarest vieren mensen de dag van Sint Dimitrie, de beschermheilige van de stad. Religieuze bijeenkomsten zijn uitgezonderd van coronamaatregelen.Beeld Nicola Zolin

Hij vergelijkt het met winterbanden, die in Roemenië verplicht zijn. ‘In jaren dat er veel wordt geschreven over boetes wegens ontbrekende winterbanden, schaffen mensen ze sneller aan.’ Mitrea, de burgemeester van Stanesti, heeft een minder florissante metafoor over zijn landgenoten: ‘Roemenen komen alleen in beweging door de knoet.’

Winkelier Balaban lijkt vooralsnog ongevoelig voor de maatregelen, hoewel ze eerder deze dag nog uit een winkelcentrum in Giurgiu is gezet. ‘Als het moet, blijf ik een jaar binnen.’ Ze maakt zich grote zorgen om haar 22-jarige dochter, die zich wel heeft laten vaccineren. ‘Straks wordt ze ziek en gaat ze misschien wel dood. Maar ze wilde haar vrijheid.’

Bulgarije: geen vaccin maar kruidenthee

De coronasituatie in buurland Bulgarije is, net als in Roemenië, dramatisch. Daar is de vaccinatiegraad het laagst van de EU: slechts 21 procent van de inwoners is volledig gevaccineerd. Net als in Roemenië leidt dit oplopende besmettingen, overbelaste zorg en grootschalige sterfte.

De situatie in Bulgarije heeft vergelijkbare oorzaken als in Roemenië. Nepnieuws, desinformatie en weinig fiducie in de instituties hollen het vertrouwen in vaccins uit. Coronasceptici zijn vaak te gast op televisie, zoals Atanas Mangarov, nota bene specialist infectieziekten in het ziekenhuis van Sofia. Hij trekt het nut van mondkapjes en vaccins in twijfel en promoot in plaats daarvan kruidenthee.

De politiek in het land ligt op zijn gat. Na de verkiezingen dit voorjaar is nog geen regering gevormd. De partijen kunnen het niet eens worden en sturen de Bulgaren telkens terug naar de stembus, in november voor de derde keer dit jaar. Individuele politici zijn weinig doortastend als het op vaccinatie aankomt. Uit angst stemmen te verliezen in een land waar 45 procent van de inwoners resoluut tegen het coronavaccin is, houden ze zich liever op de vlakte.

Meer over