'Elke dag stort er bij ASML wel iets in elkaar'

WILLEM MARIS is een zondagskind. Telg uit een grote Haagse familie, in Delft gestudeerd, Nederlands tenniskampioen, leuke carrière bij Philips, en net toen hij daar een beetje doodliep, overgeplaatst naar ASM Lithography dat tot ieders verbazing uitgroeide tot de grootste verrassing op de Amsterdamse beurs....

Hij had nooit verwacht dat hij nog eens zou behoren tot de 25 grootste captains of industry in Nederland. Daar zag het tien jaar geleden ook niet naar uit. Op zijn vijftigste was Maris aangeland bij de directie van Philips Semiconductors dat zwaar verlies leed en drastisch moest worden gereorganiseerd. 'Mijn functie werd overbodig.' Maris moest netjes worden afgevoerd, en daar diende ASM Lithography zich aan, de kwijnende fabrikant van lithografiemachines waarmee computerchips worden gemaakt.

Philips zat ermee in zijn maag. De halfgeleiderindustrie lag op zijn kont, en Philips had net ASM International moeten uitkopen, omdat die de investeringen in 50 procents-dochter ASM Lithography niet meer kon opbrengen. Was die tent niks voor Maris? 'Ik had natuurlijk mijn bedenkingen. Philips vroeg me een bedrijf te gaan leiden dat best failliet kon gaan. Maar ik dacht ook: ''Waarom zou het niet lopen? Ik zorg dat het een beetje groeit en dat er weer wat geld wordt verdiend. En als je winst maakt, kan niemand het meer dichtgooien''.'

Hij lacht niet veel, maar zijn gezicht breekt open in een voldane grijns als hij vertelt dat hij geregeld met zijn vrouw terugkijkt op die keuze - zijn vrouw die hem aanmoedigde de overstap te maken ('Heb je dat niet altijd willen doen?'). 'Dan zeggen we tegen elkaar: ''Toch wel een hele goede beslissing, ja''.'

In de vier jaar dat ASML inmiddels op de beurs staat, is de koers vertienvoudigd tot bijna veertig euro. Het aantal werknemers steeg in die periode van achthonderd tot 2500. Vorig jaar groeide het wereldmarktaandeel tot 30 procent en ASML is na Nikon inmiddels de tweede fabrikant ter wereld.

Nadat de chipsmarkt vorig jaar onverwacht sterk inzakte als gevolg van de crisis in Azië, wordt in 1999 een sterk herstel verwacht. ASML zal naar verwachting van analisten het sterkst profiteren van het herstel, omdat het bedrijf uit Veldhoven technologisch voorop loopt in de wereld. Nooit had Maris het huidige succes durven voorspellen. Nooit. 'Dit kan geen mens verwachten. Dit soort dingen is niet te voorspellen', weet hij.

Zestig jaar wordt hij, en dit jaar stopt hij. De kroonprins Doug Dunn - die vorig jaar werd gewipt uit het bestuur van Philips - komt 1 april binnen en zal Maris op 1 januari opvolgen, maar waarschijnlijk al eerder. 'Want hoe gaan die dingen? We gaan eerst wat dingen samen doen, en na een tijdje zegt hij: ''Ik weet het nu wel. Ga jij maar naar huis''.'

Eigenlijk wilde hij nog niet weg, maar ja, Dunn kreeg een schop bij Philips en was dus onverwacht beschikbaar. De jeugdig uitziende Brit werd bij Philips verantwoordelijk gehouden voor de verliezen bij de telefoondivisie, maar dat was geen reden voor Maris om hem links te laten liggen.

Voordat Dunn bij Philips werd belast met consumentenelektronica, bouwde hij een subliem curriculum op in de halfgeleiderindustrie. Maris zegt: 'Deze man is veel hoger gekwalificeerd dan ik. Mijn plan was eigenlijk om over een jaar of twee weg te gaan. Toen kwam de keuze: of nog twee jaar Maris, of zes jaar Dunn. Voor het bedrijf is het beter dat Dunn komt.'

Drie weken nadat Dunn zijn congé kreeg bij Philips, hing Maris aan de telefoon met de vraag of de Brit hem wilde opvolgen. 'Ik moest er zelf natuurlijk ook even over nadenken. Het gevolg zou zijn dat ik zelf weg zou moeten. Daar moest ik voor mezelf uitkomen. 'Nu ben ik nog meneer ASML en dat is fas-ci-nerend. En straks dus niet meer.'

Natuurlijk belde Maris ook even met zijn commissarissen, en met name de commissaris van Philips, want dat bedrijf heeft nog altijd een belang van circa 24 procent in ASML. Bovendien koopt ASML elk jaar voor honderden miljoenen guldens aan onderdelen van Philips en het elektronicaconcern is ook nog een grote klant.

'Dus ik wilde wel even weten of Dunns benoeming op bezwaren zou stuiten. Maar nee hoor. Helemaal niet. 'Ze zeiden: ''Hij zal het uitstekend doen. We zijn erg vóór''.' En Dunn koesterde evenmin wrok tegen Philips. 'Ik heb gevraagd of hij met een gevecht was weggegaan. Maar nee. Hij zei uiterst zakelijk afscheid te hebben genomen.'

Of hij een boodschap heeft voor zijn opvolger? 'Ik heb het wel erg lossig gemanaged. Ik controleer eigenlijk weinig.' Is dat zijn geheim of zijn handicap? Maris weet het zelf ook niet precies. Maar een bedrijf leiden is niet veel anders dan kinderen opvoeden, vindt hij. 'Je geeft mensen een kader. Je gaat ze niet vertellen wat ze wel en niet moeten doen, maar leert ze het verschil tussen goed en kwaad, en verstandig en onverstandig.'

'Eigen verantwoordelijkheid' is ook de teneur van een kartonnetje met 24 geboden dat iedere medewerker van ASML krijgt overhandigd. Degenen die het kartonnetje hebben verloren, kunnen hun geheugen dagelijks opfrissen in de kantine, waar de 'waarden' van ASML levensgroot aan de muur hangen.

Een warme manager is hij niet geweest. Maris' werkkamer bij ASML ademt afstand. Hoge kasten tot het plafond, wit en blauw overheersen. Een koele kamer met een immense vergadertafel aan het hoofd waarvan Maris een bureau heeft geïmproviseerd.

Maris is liever gerespecteerd dan geliefd, zegt hij, en houdt zijn arm stijf als een plank bij een begroeting zodat hij zijn gasten letterlijk op afstand houdt. 'Ik denk dat ze me wel waarderen', zegt hij over zijn medewerkers. 'Maar ik zit niet direct aan het ziekbed van een employee. Emoties zijn natuurlijk belangrijk, maar we hebben wél een zakelijke relatie.'

Ondanks het succes waar menig ondernemer jaloers op zou zijn, voelt Maris zich meer bestuurder dan ondernemer. Zijn voornaamste bijdrage was juist tien jaar lang het beteugelen van de ondernemer die in ASML zat.

Het bedrijf wilde nieuwe dingen doen, zoals een typische ondernemer betaamt, terwijl Maris juist gecharmeerd was van de eenvoud van ASML. Het concern maakt één product, voor een wereldmarkt van slechts 150 klanten, waarvan er veertig bij ASML kopen. Lekker overzichtelijk. En dat moet zo blijven. 'Dit is de ideale management-case.'

De rol van de topman is verder bescheiden. 'Ik neem heel weinig beslissingen. Ik weet echt niet precies wat er aan de hand is. Daarvoor gaan de ontwikkelingen in deze industrie veel te snel. Wat ik doe, is zorgen dat de juiste mensen met elkaar praten. Die moeten de dagelijkse beslissingen nemen', zegt hij.

Wat de topfunctie niet inhield, was de jeugddroom van soezen in een fauteuil met een dikke sigaar. Hoewel de sigaar er inmiddels toch is gekomen, komt van soezen niet veel terecht. Van sores des te meer. 'Elke dag stort er wel iets in elkaar. We maken een hoogtechnologisch product, dus daar is natuurlijk altijd wat mee aan de hand.

Er is meer leed. 'En dan zijn er medewerkers die iets niet leuk vinden, projecten die niet lopen, de financiële resultaten. Elk jaar is even hectisch. Er is geen magische truc om dit bedrijf te leiden. Er zijn wel vier manieren om het goed te doen. Het enige geheim van deze industrie is dat je minder fouten moet maken dan je concurrent.'

Meer over