Elias Canetti: het geweten der woorden

De zondag overleden Elias Canetti (1905) was de erfgenaam van een door en door Europese cultuur. Hij schreef Die Blendung, waarin hij de ondergang van die cultuur verbeeldde....

MICHAEL ZEEMAN

HIJ WAS de 'oorgetuige', over wie hij zelf in Der Ohrenzeuge, uit 1974, zo indringend geschreven heeft. 'De oorgetuige is door niemand om te kopen': autonoom en onaanraakbaar neemt hij waar wat er om hem heen gebeurt, 'en levert het onveranderd uit, wanneer dat verlangd wordt.' Hij was het in velerlei opzicht zelfs letterlijk: hij behoorde tot de mensen die Karl Kraus nog hadden horen oreren, tijdens diens publieke voorlezingen in Wenen, die op hun beurt eigenlijk weer verslagen waren van wat híj had opgemerkt. In het tweede deel van zijn autobiografie, Der Fackel im Ohr, heeft hij schitterend geschreven over de betovering die van die sessies uitging.

De fakkel en het oor: het zijn de sleutelbegrippen uit Elias Canetti's werk. Der Fackel was het tijdschrift van Kraus, onafhankelijk, op het gevaarlijke af, vol scherpe stukken, van bijtende logica en altijd goed geformuleerd. Het was de fakkel die de denkers en schrijvers, de erfgenamen van een woordcultuur, de behoeders van de beschaving die in Athene begon en door de Europese Verlichting zo'n ongehoorde duw voorwaarts gekregen had, aan elkaar horen door te geven.

Elias Canetti is dit weekeinde in Zürich op 89-jarige leeftijd gestorven en daar woensdag begraven, naast James Joyce, onder de treurwilgen - vlakbij het beeldje van de bijna blinde Joyce, die met veel binnenpret, de benen over elkaar geslagen, ogenschijnlijk naar de voorbijganger kijkt (maar natuurlijk heimelijk diens gesprekken afluistert). Het oor is doof geworden, het oor dat zoveel gehoord had wat zijn leven kleurde en richting verschafte, zoveel waarvan hij zijn lezers verslag heeft gedaan in een armvol boeken. En wat voor een verslag: ik ken niemand die niet, na een bladzijde van hem gelezen te hebben, alles van hem wilde lezen, tot de abstract-filosofische werken toe.

Het gillen van zijn moeder had het bijvoorbeeld gehoord, toen zijn inspirerende en energieke vader veel te vroeg stierf. Canetti was een kleuter, en hij heeft er in Die gerettete Zunge, zo over geschreven, dat niemand het ooit nog vergeten kan. 'Met haar schreeuwen ging de dood van de vader mij binnen en die heeft mij nooit meer verlaten.' Die dood heeft hem geïnspireerd tot een schier eindeloze reeks observaties. In de Frankfurter Allgemeine van gisteren, waar zijn overlijden wereldkundig in werd gemaakt, staan zijn laatste notities afgedrukt. Over de macht, dood en onsterflijkheid.

Hij was de oorgetuige van een verdwenen cultuur, de door en door Europese cultuur van Habsburg, die, in zijn geval, gekruid was met het sefardische erfgoed van zijn familie en met de frisse wind uit Armenië en Turkije die door de straten van zijn geboortestad woei. Hij was de fakkeldrager van die cultuur. In Ruse, waar Canetti in 1905 geboren werd (het vroegere Rustschuk, in Bulgarije, aan de Donau, met aan de overkant Roemenië), was het alle dagen Pinksteren, zoveel talen klonken daar door elkaar. Hoor wat hij er in Die gerettete Zunge over schrijft: 'Er waren Grieken, Albaniërs, Armeniërs, Zigeuners. Van de overkant van de Donau kwamen Roemenen, en er waren Russen. (. . .) Als kind had ik over deze veelheid geen overzicht, maar vernam er onophoudelijk de werking van. Veel figuren zijn slechts in mijn geheugen achtergebleven omdat ze bij een bijzondere stam hoorden en zich door hun kleding van anderen onderscheidden.'

De huishoudsters waren Tsjerkessen, op straat klonk het Bulgaars, de ambtelijke taal was het Duits en in Canetti's familie werd een ouderwets soort Spaans gesproken, want hij stamde uit een geslacht van joden die een eeuw eerder het Iberisch schiereiland verruild hadden voor de Donau-delta. Hij vertelt dat hij zich wel de verhaaltjes van voor het slapen gaan herinnert, maar niet in welke taal die werden verteld. Vanaf zijn vijfde hoorde hij Engels, omdat zijn vader in 1911 in Manchester ging werken.

De dood van zijn vader is hem zijn hele leven blijven obsederen, en het is een metafoor geworden voor de dood van een cultuur, de woordcultuur waaruit hij was voortgekomen. Een groot deel van zijn werk bestaat uit bezweringen van die dood; de bundels notities Die Provinz des Menschen, Das Geheimherz der Uhr en het twee jaar geleden verschenen Die Fliegenpein staan er vol mee. Zijn enige roman, Die Blendung, die hij op 26-jarige leeftijd voltooide maar aanvankelijk niet uitgegeven kon krijgen, is er het monument voor. De hoofdfiguur heeft zich omringd met een omvangrijke bibliotheek en neemt de wereld slechts waar door middel van hetgeen hij leest. Als hij in het leven buitenshuis, buiten de wetenschap en de taal, wordt gestort gaat hij ten onder. Hij komt ten slotte om in de vlammenzee van zijn brandende bibliotheek.

Die Blendung is het boek van de vergankelijkheid van Canetti's cultuur, dat is de cultuur van Europa en van de Verlichting. Het kan gelezen worden als een grafschrift voor Wenen, voor de pluriforme vreedzaamheid van Centraal-Europa, maar ook als voorspelling van de vernietigende kracht van het fascisme dat aan de einder rommelde toen Canetti het boek schreef. In zijn filosofische studie Masse und Macht, uit 1961, zou Canetti die vernietigingskrachten analyseren.

Canetti had aan het eind van de jaren '20 in Wenen scheikunde gestudeerd. Hij was er zelfs in gepromoveerd, maar in een televisie-interview zei hij later zich niet meer te kunnen herinneren wat het onderwerp van zijn dissertatie was geweest. Hem ging het om iets anders, om Das Gewissen der Worte, zoals de een van zijn essaybundels heet.

In 1981 werd hem de Nobelprijs voor de literatuur toegekend: zelden zal die prijs zo terecht verleend zijn - een Europese wereldburger die stond voor de waarden waar Alfred Nobel zijn geld voor bedoeld had, een denker en dichter, een waarnemer en een commentator. 'Den Toten aber ist man dankbar, dasz sie einem die Erinnerung nicht verbieten', staat er in die laatste notities. Wie zou het niet beamen?

Michaël Zeeman

Meer over