reportage

El Salvador lijft dinsdag de bitcoin in als wettig betaalmiddel: speelt het land met vuur?

Vanaf dinsdag is de bitcoin een wettig betaalmiddel in El Salvador. President Nayib Bukele voorspelt dat de cryptomunt de economie van zijn land een enorme boost gaat geven. Maar lang niet iedereen is overtuigd: is de digitale munt niet te volatiel? En komen de bitcoincriminelen nu hun digitale munten witwassen voor dollars?

In de  El Zonte, zo’n vijftig kilometer van hoofdstad San Salvador, wordt de bitcoin al bijna twee jaar door winkels als betaalmiddel geaccepteerd. Beeld Alex Pena / Anadolu / Getty
In de El Zonte, zo’n vijftig kilometer van hoofdstad San Salvador, wordt de bitcoin al bijna twee jaar door winkels als betaalmiddel geaccepteerd.Beeld Alex Pena / Anadolu / Getty

In een hoek van het Generaal Barrios-plein in San Salvador staat een grijs gebouwtje met een glazen deur. Achter het glas bevindt zich een pinautomaat die dollarbiljetten accepteert voor bitcoins en bitcoins wisselt voor dollars. Twee soldaten en twee politieagenten met automatische geweren bewaken het apparaat. Dinsdag neemt het Centraal-Amerikaanse El Salvador – klein, arm, gewelddadig en corrupt – een sprong in het financiële diepe: cryptomunt bitcoin is er vanaf dan een wettig betaalmiddel.

Nelson Lara (49) drukt kort zijn gezicht tegen de glazen deur en loopt dan verder. Hij wordt niet veel wijzer van de glimp die hij opvangt, het apparaat staat nog uit. ‘Ze zetten een automaat neer, maar leren ons niet hoe we hem moeten gebruiken’, zegt hij. Als marktkoopman is hij gewend aan de dollar, de Amerikaanse munt die in 2001 de Salvadoraanse colón heeft vervangen. De kruidenverkoper accepteert in zijn kraam alleen cash, de digitale bitcoin is voor hem nog een groot raadsel. ‘En bovendien, ze hebben ons niks gevraagd.’

Net zo plots als een paar weken geleden de mysterieuze pinautomaten verschenen in San Salvador, kondigde president Nayib Bukele in juni zijn bitcoinbesluit aan. Het 40-jarige staatshoofd maakte het nieuws bekend in een videoboodschap gericht aan de Bitcoin Conference 2021 in Miami. El Salvador wordt het eerste land ter wereld dat de bitcoin verankert als wettig betaalmiddel. ‘Komende week stuur ik de wet naar het parlement’, zei hij. Gejuich steeg op uit de zaal vol internationale bitcoinfanaten.

In zijn tweets en instagramposts belooft de president zijn landgenoten toegang tot een onafhankelijk, internationaal financieel systeem. De voordelen zijn volgens hem eindeloos: meer werkgelegenheid, een aantrekkelijker investeringsklimaat, geen dure tarieven meer voor het ontvangen van geld van familieleden uit de VS (een geldkraan ter grootte van een kwart van de Salvadoraanse economie). Maar bovenal: ‘Financiële inclusiviteit’ voor mensen als Lara die vaak geen bankrekening hebben, maar wel een smartphone.

Cash-economie

Donkere regenwolken kleuren de Salvadoraanse hoofdstad nog grijzer dan zij al is. Achter het Nationale Paleis verandert de stad in een uitpuilende markt. In de vele kraampjes gaan bankbiljetten van klamme hand tot hand. Onderbroeken voor 1 dollar, een laken voor 2, namaak-Levi’s voor 14. Lara is een van de duizenden handelaren die in dit gedruis hun dollars verdienen die zij vaak nog dezelfde dag weer uitgeven. Het Midden-Amerikaanse land met 6,5 miljoen inwoners draait voor tweederde op een informele, grotendeels door cash gedomineerde economie.

null Beeld

Het officieel inlijven van de anarchistische bitcoin, een verhandelbare digitale code ontworpen om ongrijpbaar te zijn voor elke autoriteit en financiële instantie, lijkt in de Salvadoraanse context een bizarre grap. Een greep uit de termen waarmee de Wereldbank het land omschrijft: armoede (30 procent van de bevolking), criminaliteit, geweld. El Salvadors staatsschuld is groter dan de eigen economie. We zijn niet klaar voor een onzeker financieel experiment, reageerde tweederde van de Salvadoranen vorige week in een enquête. Negen op de tien zeiden niet precies of helemaal niet te weten wat een bitcoin is.

Die zorgen zijn niet besteed aan de jonge president, die het omarmen van de bitcoin ziet als een ‘stap voor de mensheid’. En waarom niet in El Salvador? Het tropische land heeft, eveneens in de woorden van de Wereldbank, ‘grote potentie voor economische groei’. De bitcoinrijken van de wereld zullen hier neerstrijken, voorspelt president Bukele. Want de staat gaat geen belasting heffen over bitcointransacties en wie drie bitcoins (momenteel zo’n 130 duizend euro) investeert, krijgt een verblijfsvergunning. ‘De bitcoinmarkt is 680 miljard dollar waard’, twitterde Bukele in juni. ‘Als 1 procent daarvan wordt geïnvesteerd in El Salvador, groeit onze economie met 25 procent.’

Enquêtes kan hij bovendien gemakkelijk naast zich neerleggen. De politicus met baseballpet en leren jasje is razend populair, in mei veroverde zijn partij Nieuwe Ideeën driekwart van de parlementszetels. Sindsdien neemt het parlement wet na wet aan die hem nog meer macht verschaffen. Zijn bitcoinvoorstel werd drie dagen na zijn aankondiging goedgekeurd.

Een man scant een QR-code op de enige bitcoinautomaat in  El Zonte, El Salvador.  Beeld Alex Pena / Anadolu / Getty
Een man scant een QR-code op de enige bitcoinautomaat in El Zonte, El Salvador.Beeld Alex Pena / Anadolu / Getty

El Zonte, het bitcoindorp

Bukele verankerde niet alleen de bitcoin in de wet, hij introduceert ook eigen software waarbinnen de Salvadoraanse bitcoin-economie moet gaan functioneren. Vanaf dinsdag kunnen Salvadoranen de app Chivo (‘Gaaf’) downloaden waarmee ze onderling cryptozaken kunnen doen. De staat vult elk portemonneetje alvast met 30 dollar aan bitcoins. De grote vraag is of het platform kan communiceren met de duizenden particuliere wallets of dat de staat het systeem gesloten houdt. ‘Niemand weet het’, zegt de linkse econoom Tatiana Marroquin via de telefoon. ‘We hebben geen idee hoe de app gaat werken of wie er toezicht op houdt.’

Het presidentiële bitcoinplan komt niet helemaal uit de lucht vallen. In het kustdorpje El Zonte, op drie kwartier rijden van de hoofdstad, experimenteren de inwoners al een kleine twee jaar met een particulier bitcoin-initiatief. El Zonte is een populaire surfbestemming, het hele jaar door rollen vanuit de Stille Oceaan langgerekte golven richting de rotsachtige kust. Grote ommuurde hotels staan naast huizen van golfplaat. Winkeltjes hangen vol met teenslippers en zwembroeken.

Dit dorpje met een stuk of tien onverharde straten groeide dankzij anonieme Amerikaanse sponsoren uit tot een bitcoinlaboratorium. Een lokale stichting lanceerde eind 2019 met het sponsorgeld het project ‘Bitcoin Beach’, inclusief een eigen eenvoudige app. Zoals Bukele de Salvadoranen hoopt te verleiden met een kleine gift, zo deelde Bitcoin Beach aan de eerste gebruikers startkapitaaltjes uit. Bitcoin heeft El Zonte veranderd, zegt Luis Morales (36), Bitcoin Beach-marketingman in zwembroek. ‘Dit is het eerste bitcoin-ecosysteem ter wereld.’

Tegenover het zandgele pand van de stichting hangt een QR-code op de muur van een klein restaurant: ‘Wij accepteren bitcoin.’ Bukeles toekomstvisioen is hier al werkelijkheid, zo lijkt het. Volgens Morales bracht bitcoin het dorp meer toerisme, omzet en werkgelegenheid. De app gaf een gemeenschap die voornamelijk op cash leefde toegang tot een digitaal financieel systeem. Angst voor de cryptomunt is angst voor de vooruitgang, vindt hij. ‘Toen ketchupfabrikant Heinz elektriciteit introduceerde in zijn fabriek, betichtte het personeel hem van hekserij.’

Deur open voor bitcoincriminelen?

Een straat verderop runnen Santos Franco (23) en zijn vriend Edgar García (22) een kruidenierswinkeltje. Garcia’s zus Fatima prepareert lokale snacks, in een hangmat ligt haar dochter Paula (2) naar een tekenfilm te kijken. In een hoek tussen de flesjes water en chipszakken staat El Zontes enige bitcoin-pinautomaat, een apparaat van het Amerikaanse bitcoinbedrijf Athena. Het stel beheert de winkel sinds een maand, de automaat stond er al. ‘Het is een bezienswaardigheid, zegt García. ‘Er komen veel mensen op af.’

Bitcoin werkt, stelde de Salvadoraanse overheid dit weekeinde in een jubelend persbericht, kijk maar naar El Zonte. ‘Er komen meer toeristen naar El Salvador, precies zoals de president heeft voorspeld. Dankzij de bitcoin kunnen mensen uit de hele wereld onze lokale economie helpen.’ Oud-marketeer Bukele heeft zijn marketing goed op orde, zegt econoom José Luis Magaña van het kritische onderzoekscollectief Panorama Económica. Maar diens mooie beloften zijn volgens hem op niks gebaseerd. ‘De overheid heeft geen enkele studie gepubliceerd over de doelen van de bitcoinwet, noch over de risico’s’, zegt hij over de telefoon.

En die risico’s zijn groot, meent Magaña, Bukele gokt met de toch al beroerde overheidsfinanciën. ‘Vorige maand kortte de overheid de budgetten van enkele projecten om salarissen te kunnen betalen.’ De econoom ziet het bitcoin-experiment als een poging om met een tweede munt, onafhankelijk van de dollar, binnenlandse kosten te dekken. Ook econoom Marroquin vraagt zich af in hoeverre de overheid de vrije bitcoin wil inkapselen in een eigen systeem. ‘Een van de angsten is dat achter de app straks een soort centrale bank schuilgaat.’

Bovendien worden de overheidsfinanciën kwetsbaar voor schommelingen van de volatiele bitcoin, zegt ze. Ook de staatskas zal zich straks langzaam vullen met bitcoin, onder andere omdat Salvadoranen hun belastingen met de munt kunnen betalen. Een ander risico is dat El Salvador verandert in een officieel loket waar ook criminelen hun bitcoins kunnen omruilen voor dollars – Bukele belooft 150 miljoen dollar uit te trekken om kosteloze bitcointransacties te garanderen. Het zijn zorgen die ook leven bij internationale geldschieters als de Wereldbank en het IMF. Kredietbeoordeler Moody’s stelde El Salvadors rating naar beneden bij.

‘Wij accepteren alleen dollars’

In El Zonte zijn partners Franco en García nog niet rijk geworden, ondanks de pinautomaat in hun winkel. De kleine bitcoinbetalingen die ze af en toe ontvangen tellen niet op tot een kapitaal dat flink kan groeien wanneer de munt in waarde stijgt. ‘De mensen met duizenden dollars in de app verdienen eraan. Wij hebben 300 dollar.’ Het doet wel pijn wanneer de munt plots een grote duikeling maakt, zoals een half jaar geleden gebeurde. Bovendien int de wisselautomaat van Athena 5 procent commissie. De jonge ondernemers rekenen de opslag inmiddels door aan hun bitcoinklanten.

Het grootste nadeel, zeggen ze, is de kleinschaligheid van El Zontes crypto-ecosysteem. ‘De bedrijven waar wij onze producten inkopen, accepteren geen bitcoin.’ Ze hopen dat daar verandering in komt als de bitcoin een landelijk betaalmiddel wordt. Het experiment Bitcoin Beach is wellicht ‘de toekomst’, zoals een poster bij de ingang van het dorp verkondigt, maar het heden vertoont nog kinderziekten. Nog lang niet alle inwoners zijn overtuigd van het project. ‘Wij accepteren alleen de dollar, die is stabieler’, zegt restauranteigenaar Estela (40) En zo denkt de meerderheid van het dorp erover, stelt ze.

In het centrum van San Salvador haalt marktkoopman Lara zijn schouders op. ‘We gaan het zien.’ Hem werd ook niks gevraagd toen de dollar werd ingevoerd, toch heeft hij ermee leren leven. Met de ‘geniale’ Bukele aan het roer komt het goed, zegt hij. Hij wijst naar de stoeptegels. ‘Deze boulevard heeft hij aangelegd.’

Meer over