EK kijk je zo (2)

V maakt heel juni het niet te vermijden EK-kijkgeweld leuker voor de zijdelings geïnteresseerde. Met kijkplezierverhogende weetjes, dat spreekt. Deel 2: het voetbal door de ogen van de ethicus.

CAREL HELDER

De ethicus en filosoof in kwestie is Jan Vorstenbosch (1952). Hij voetbalde in uiteenlopende elftallen en is al twintig jaar voorzitter van FVK (Familie, Vrienden, Kennissen), dat afgelopen weekeinde weer een bloedige partij winnend wist af te sluiten.

Vorstenbosch doceert toegepaste ethiek aan de Universiteit Utrecht en heeft zich toegelegd op onder meer de sportethiek.

1Voetbal is geen oorlog.

Het eerste hoofdstuk van zijn naar het schijnt juist door vrouwen gewaardeerde boek Voetbalgek gaat over de voet. Wat is voetbal: dat probeert hij in het boek zorgvuldig te definiëren. In elk geval is het meer niet dan wel. Het is géén oorlog, géén theater, géén amusement, géén winst, géén prestige noch enige andere metafoor die met voetbal geassocieerd wordt. Voetbal is voetbal. Een sport waaraan honderden miljoenen mensen over de hele wereld plezier beleven en die zich van andere sporten onderscheidt door eigen regels, zoals dat de bal met de voet wordt gespeeld. Het is wel eens aardig daarbij stil te staan. Net als bij dit:

2Voetbal schept voorwaarden om wonderen te laten gebeuren.

Uit Voetbalgek: 'Ik denk dat het niet te veel gezegd is als ik het omstreden woord 'transcendentie' gebruik voor die momenten waarop de voetballer, op basis van zijn interpretatie van het panoramische veld van mogelijkheden, het 'gat' ziet dat niemand anders ziet en erin slaagt, dankzij zijn technische vaardigheden, om die ene mogelijkheid te verwerkelijken. Daarmee stijgt hij uit boven de situatie, boven ieders verwachtingen van dat moment en ook boven zichzelf.'

3'Het EK is een Cruijff Courtje voor het dagelijks leven.'

Vorstenbosch: 'Wat geldt voor zowel de spelers als de kijkers. Een voor de hand liggend voorbeeld: een fout van een scheidrechter ontaardt in kinderachtig gekrakeel. Moet je iemand het kwalijk nemen als hij naar eer en geweten een verkeerde beslissing neemt? Het lijkt me niet. Hoe stel je je als voetballer of toeschouwer op? Kun je je emoties beheersen? Geef je de schuld aan een ander als het fout gaat? Voetbal biedt je op een overzichtelijke manier ruimte voor morele vorming. Ook thuis op de bank.'

4Toch kun je niet zeggen: ik ga me straks moreel vormen tijdens Nederland-Duitsland.

Want:

Er is sprake van een paradox. Net als in het geval van de mensen, zoals je ze tegenwoordig vaak tegenkomt, die gaan 'genieten'. Het zal hen niet ten deel vallen. Je moet je op de zaak zelf, op het voetbal zelf richten. En dan kan het meekomen. Van je vrouw houden, is de beste manier om een goed huwelijk te hebben.

5'Het gaat om de knikkers.'

Zeker als we het over de bloem der natie hebben. Toch bestaat er, zegt de ethicus, ook een poëtische rechtvaardigheid. Op welke manier heb je gewonnen of verloren? Vorstenbosch: 'Elke voetballer weet of dat 'terecht' was of niet. Hij onderwerpt, zij het misschien alleen, later en in stilte, zijn narcisme aan een bovenpersoonlijk criterium.'

In 1941 publiceerde de Amerikaanse dichter en sportschrijver Grantland Rice de volgende regels:

For when the One Great Scorer comes

To mark against your name,

He writes - not that you won or lost -

But how you played the Game

(UIt het gedicht: Alumnus Football)

6Toch kun je kunt niet zeggen: zo hoort het.

'En in die en die stijl mag je niet spelen. We zijn niet allemaal estheten. Niet dat je je tegenstander boven de enkels moet afzagen, maar iedereen moet zijn sterke punten kunnen uitspelen in de wedstrijd. Ook als die alleen verdedigend zijn.'

7Wij hebben gewonnen. (Maar zij hebben verloren.)

'De scherpste uitdrukking van de psychologische behoefte het eigen ego te verliezen en op te gaan in de grotere gemeenschap. Een EK of WK leidt onveranderd tot nationaal narcisme. Dat wil zeggen, zolang er een juichstemming is. Als we hebben verloren, gaan we allemaal de volgende dag weer gewoon aan het werk.'

8Met het verlies zouden we meer kunnen doen.

'Hebben we verdiend verloren? Kunnen we het anders doen? Ook is het goed te weten dat je niet alles in de hand hebt. Soms heb je geluk en een

andere keer pech. We zullen ons moeten neerleggen bij het wezen van het leven. En aan het einde wacht de dood. Daar moeten we het mee doen, met dat fatum.

'In de aanloop naar een toernooi als dit wordt het volk geestesrijp gemaakt en moeten ook de wetenschappers een duit in het zakje doen. Wat heeft de filosoof te melden? De statisticus? De ballisticus? Maar de psycholoog of filosoof die een krant of tijdschrift aanbiedt een verhaal te schrijven over het nut van een nederlaag wordt uitgelachen. Mensen hebben er geen zin meer aan. Het is een nationaal spelletje: laten we de volgende keer een andere kip slachten.'

9Voetbal heeft positieve effecten op de economie, op de identiteitsvorming, op het saamhorigheidsgevoel, op de gezondheid en zo nog op het een en ander. En het bevordert de sociale en rassenintegratie.

'Wie voetbalt zal communiceren en vanzelf deel uitmaken van de groep. Er is geen voetballer die door zijn teamgenoten op zijn huidskleur beoordeeld wordt, en, op den duur, ook niet door de supporters.'

'Alles wat ik over moraal weet, heb ik bij het voetbal geleerd', zei de schrijver en filosoof Albert Camus.

10Geniet er nog maar van. Want de bal loopt langzaam leeg.

Sommigen zeggen twintig, Vorstenbosch houdt het op 150 tot 200 jaar. Maar dan zal het gedaan zijn met de natiestaat. 'De economie is de belangrijkste kracht die over de wereld heerst, en die verdraagt zich niet met de natiestaat. Over een tijdje zijn we allemaal Europeanen of wereldburgers. Het interlandvoetbal zal veel eerder de laatste adem uitblazen door naturalisaties en financiële afwegingen. Juist aan de lege opgeblazenheid waarmee het Oranjegevoel steeds meer wordt geëxploiteerd, merk je dat het een aflopende illusie is.'

11En o! Als u toch kijkt: wees gerust partijdig.

Vorstenbosch: 'Dat maakt het een stuk leuker. Voor wie meedoet aan een voetbalpool is elke wedstrijd leuk.'

Bal en moraal

'Alles wat ik over moraal weet, heb ik bij het voetbal geleerd', zei de schrijver en filosoof Albert Camus.

undefined

Meer over