Einstein zal niet meer dood gaan

Volgende week gaat Artificial Intelligence in première, de nieuwste Spielberg over een robot die wil bewijzen dat hij wel degelijk echte liefde kan geven....

door Peter Giesen

ACH, het hoeft helemaal niet zo erg te zijn als de computer ons overvleugelt, zegt bioloog Gerard Jagers op Akkerhuis. Ooit waren de bacteriën de baas op aarde. Maar zij floreerden pas echt toen de meercelligen - mens en dier - de plekjes creëerden waar zij zich opperbest voelen: een vochtig keukenkastje, de warme vacht van een koe. Wie weet wat de machine nog voor ons in petto heeft. 'Maar we moeten onszelf natuurlijk wel nuttig maken voor de computer', zegt Jagers. 'Anders worden we opgeruimd, als bacteriën met een scheut Glorix.'

De computer zal de mens voorbijstreven, schreef Jagers op Akkerhuis, onderzoeker aan het Wageningen University and Research Centre, onlangs in het wetenschappelijk tijdschrift Acta Biotheoretica. Het kan even duren, zeker een jaartje of honderd, maar eens zal de homo sapiens zijn troon moeten opgeven. Nu is de computer nog een dom apparaat, dat doet wat zijn baasje hem vertelt, en soms dat niet eens. Specialisten op het gebied van kunstmatige intelligentie bouwen echter aan computers met een neuraal netwerk, geïnspireerd door het menselijk brein. Deze robots spelen voetbalwedstrijden tegen elkaar - om de Robocup. Elke wedstrijd leren ze nieuwe dingen, die niet voorgeprogrammeerd zijn.

Erg briljant zijn de voetballende robots niet, de technologie staat nog in de kinderschoenen. 'Maar ooit wordt er een computer gebouwd met een neuraal netwerk dat precies dezelfde structuur heeft als de menselijke hersenen. Dan heb je gewoon hersenen: voor hun functioneren maakt het niet uit of ze gebouwd zijn uit cellen of uit chips en transistors', zegt Jagers.

Als de computer eenmaal is uitgerust met een nagebouwd menselijk brein, zal hij de mens snel inhalen, meent Jagers. 'Een computer kan de structuur van een menselijk brein kopiëren, met alle kennis en wijsheid die daarbij horen. In de toekomst zal Einstein niet meer doodgaan. Zijn brein wordt opgeslagen in een database. Terwijl een computer kennis uit zo'n database simpelweg kan kopiëren, moet de mens zich die moeizaam eigen maken', zegt Jagers. 'Dat gaan we verliezen.'

De computer die 'mens' wordt en zijn schepper voorbijstreeft - of zelfs wil vernietigen - is een populaire figuur uit sciencefiction en Hollywood. Volgende week gaat Artificial Intelligence (A.I.) in première, de nieuwe film van Steven Spielberg. De hoofdrol is voor de 13-jarige robot David, aangeschaft door ouders die een modelkind wilden. David zeurt en huilt gegarandeerd nooit, heeft nauwelijks verzorging nodig en biedt toch op commando liefde en gezelligheid. Na een conflict wordt hij bij het grof vuil gezet. Daar begint David aan zijn grootse missie. Hij wil bewijzen dat een computergestuurd kind wel degelijk echte, niet-geprogrammeerde liefde kan geven.

De denkende, voelende computer wordt niet alleen in Hollywood serieus genomen. De ware uitdaging van de komende eeuw ligt in de bio- en computertechnologie, beweerde de sjieke Frankfurter Allgemeine Zeitung vorig jaar met veel pathos. De krant beriep zich op Amerikaanse computerexperts als Ray Kurzweil en Bill Joy, die heilig geloven dat machines ons zullen overvleugelen. Niets menselijks is de robot vreemd, waarschuwde Joy in een essay met de onheilspellende titel Why the future doesn't need us. De computer kan ook machtsbelust en wraakzuchtig zijn. Als we de baas willen blijven, kunnen we de ontwikkeling van de kunstmatige intelligentie maar beter stoppen, vond hij.

Kurzweil en Joy doen hun voorspellingen op basis van trends in de computerindustrie. De bioloog Jagers op Akkerhuis komt langs een geheel andere weg tot soortgelijke conclusies. Hij maakte een systematische studie van de evolutie. Die begon met quarks. Quarks klonterden samen tot een nieuwe eenheid, de hadron. Meerdere hadronen ontwikkelden zich tot atoom, meerdere atomen werden moleculen en vervolgens cellen. Uit meerdere cellen ontstond de memon, het individu met een bewustzijn. De logische volgende stap in de evolutie is daarom het samenklonteren van meerdere memons tot een nieuwe eenheid. Het is moeilijk je een mens met vijf breinen voor te stellen. Maar je kunt wel een menselijk brein nabouwen met chips en transistors. In een computer kun je deze neurale netwerken wél aan elkaar koppelen. Kortom, zo concludeert Jagers, de volgende stap in de evolutie kan alleen door een computer worden gezet.

Voor die tijd moeten er een paar flinke hobbels worden genomen. Een computer kan zichzelf niet voortplanten. Er is altijd een mens nodig die een vrachtwagen met chips naar de fabriek rijdt. Jagers denkt dat transport en fabricage steeds verder worden geautomatiseerd. 'Er zal een grote economische druk zijn om dat te doen. Op zichzelf heeft de computer ons niet nodig. Al die haren en huidschilfers, dat is alleen maar lastig in de fabriek', zegt Jagers.

Z

AL het ooit mogelijk zijn het buitengewoon ingewikkelde menselijk brein na te bouwen? De hedendaagse computer is mijlenver verwijderd van een denkende, laat staan voelende machine. Wel zijn er succesvolle experimenten gedaan met computers die schilderijen maakten of muziekstukken componeerden. Het publiek vond ze mooi, soms mooier dan de werken van menselijke schilders of componisten. Maar in feite deden de computers niet veel meer dan het combineren van gegevens die door hun programmeurs waren ingevoerd.

Minder geslaagd was een experiment met computergestuurde humor. In zijn boek Het tijdperk van de levende computers geeft Ray Kurzweil een voorbeeld:

'Wat is een moordenaar die altijd zin heeft?'

'Een lustmoordenaar.'

Deze mop, getapt door de Joke Analysis & Production Engine, is niet alleen flauw, zij verraadt ook de stijve logica van een machine die in enen en nullen denkt. 'Bij de huidige stand van zaken is een computer een idiot savant', zegt Jagers, als Dustin Hoffman in de film Rain Man. Dankzij een fotografisch geheugen glorieert hij aan de goktafel, maar hij kan nauwelijks zijn veters strikken.

De computer is ook een beperkte machine. Hij kan een kruisraket besturen en de wereldkampioen schaken verslaan. Maar, anders dan een kleuter, snapt hij een simpel filmpje van Tom & Jerry niet. Laat staan dat hij belangrijke levensbeslissingen zou kunnen nemen. Wil ik een kind of niet? Zal ik gaan scheiden? Of, op het politieke vlak: moeten we Afghanistan aanvallen?

Jagers op Akkerhuis: 'Neem het uitzoeken van een school voor je kinderen. Je bezoekt drie scholen. Daarbij kijk je misschien naar objectieve gegevens, zoals Cito-scores, maar je kijkt vooral of de docenten aardig zijn, hoe de school eruit ziet, hoe de andere kinderen eruit zien. Vervolgens neem je een beslissing op basis van gevoel. Dat wegen van al die factoren is een activiteit die onze hersenen van nature doen. Een computer is daar juist slecht in.'

Al deze tekortkomingen zeggen niet alles over de computer van de toekomst. 'Ik denk dat er over de hele wereld een markt zal zijn voor misschien vijf computers', zei de directeur van IBM in 1943. 'Wellicht wegen computers in de toekomst minder dan anderhalve ton', waagde het blad Popular Mechanics in 1949. Natuurlijk zijn er ook overdreven optimistische voorspellingen gedaan - met name op het gebied van de kunstmatige intelligentie - maar ongetwijfeld zullen computers nog verbluffende dingen laten zien.

'Toch zijn er ook in de wereld van de kunstmatige intelligentie veel mensen die niet geloven dat je het menselijk brein in een computer kunt kopiëren', zegt Rein de Wilde, hoogleraar filosofie van de techniek aan de Universiteit van Maastricht. Sceptici vergelijken optimisten als Kurzweil met bouwvakkers die een toren naar de maan bouwen, en elk jaar tegen elkaar zeggen dat ze weer lekker zijn opgeschoten.

Maar stel dat het inderdaad mogelijk is een menselijk brein na te bouwen. Is er dan echt geen verschil tussen mens en computer? Zal de computer ook liefde geven, vuile trucs uithalen, collecteren voor een goed doel, zinloos geweld plegen? Met andere woorden: heeft een computer bewustzijn? Of is er zoiets als een 'ziel' die alleen voor mensen is weggelegd?

Jagers op Akkerhuis ziet geen verschil: een computer met een kopie van het menselijk brein zal grappig en creatief kunnen zijn. Ook scepticus De Wilde acht een computer die zich bewust is van zijn eigen bestaan niet ondenkbaar. In de filosofie wordt bewustzijn steeds minder gedefinieerd in mysterieuze termen als 'ziel', zegt hij. 'Wanneer spreek je van bewustzijn? Bijvoorbeeld als je naar je zelf kunt kijken, als je anderen waarneemt en je je in anderen kunt verplaatsen. Het lijkt me denkbaar dat er ooit computers worden gebouwd die zoiets kunnen.'

De kritiek van De Wilde richt zich op een ander punt. De 'levende' machines van futuristen als Kurzweil denken en voelen steevast als mensen. Zij zijn geïnteresseerd in macht en status, die uiteraard op mensen moet worden bevochten. 'Waarom wordt er altijd gedacht dat machines met ons zullen rivaliseren? Je kunt je ook samenwerking voorstellen', zegt De Wilde.

De machtsstrijd tussen mens en machine is een motief dat al eeuwenlang fascineert. Zo schreef Samuel Butler in 1871 zijn utopische roman Erewhon (een omkering van nowhere), waarin werd voorspeld dat stoommachines de macht zouden overnemen, niet in de laatste plaats omdat de intelligente stoommachine veel sneller kennis zou kunnen verwerken dan de mens.

Het beeld van de denkende machine is vaak te simpel, vindt ook Jagers op Akkerhuis. 'Een intelligente computer heeft computergevoel, terwijl wij mensengevoel hebben. Die lijn kun je nooit oversteken. Een computer heeft geen honger, om maar een voorbeeld te geven, maar behoefte aan stroom. Hij voelt geen pijn, maar heeft sensoren die ervoor zorgen dat hij niet overal tegen opbotst.'

Waarom zou zo'n robot primair geïnteresseerd zijn in menselijke liefde, zoals David in A.I.? Misschien zit hij liever in een stil hoekje te rekenen aan de laatste stelling van Fermat. Jagers op Akkerhuis: 'Net als wij zal zo'n computer op zoek zijn naar beleving, naar een zinvolle invulling van zijn bestaan. Maar wie zegt dat computers erin geïnteresseerd zijn om het kabinet te vormen?'

Meer over