Einstein voor beginners

De opera Einstein on the Beach is een mythisch gezamenlijk kunstwerk van componist Philip Glass en regisseur Robert Wilson. Een moderne abstracte klassieker waarbij je gerust even mag wegdromen. Einstein wordt wederom in Nederland opgevoerd, als nieuw.

Toen moest componist Philip Glass nog bijverdienen als taxichauffeur omdat de gevestigde podia niets moesten hebben van zijn nieuwerwets gestapelde noten. Nu, 36 jaar na Glass' opera Einstein on the Beach, heeft een van de meest gevierde populaire componisten van minimal music personeel in dienst en klinkt zijn muziek in films, op tv en in reclames.

Toen was regisseur Robert Wilson een opkomende kunstbohémien die met zijn nieuwe formalistische theater de westerse conventies uitdaagde. Hij leed bij de Amerikaanse première van Einstein on the Beach 150 duizend dollar verlies omdat het New Yorkse Metropolitan Opera de productie niet op zich wilde nemen. Nu wordt Wilson de vernieuwendste theaterkunstenaar van Amerika genoemd. En dat is allemaal in gang gezet door Einstein on the Beach, het geesteskind en Gesammtkunstwerk van Wilson en Glass. In 1976 maakte de wereld kennis met de eerste non-lineaire, non-narratieve opera.

Einstein on the Beach is mijlpaal en ijkpunt in de moderne muziek- en theatergeschiedenis. Een moderne klassieker die ertoe leidde dat de namen Philip Glass en Robert Wilson in een klap gevestigd raakten. Ook al bleven hier boegeroep en daar negatieve recensies niet uit, de twee avonden in de New Yorkse Met raakten wel uitverkocht.

Morgen doet de Nederlandse Opera een herneming van het stuk dat de atoomfysicus Albert Einstein centraal stelt; twintig jaar na de laatste herneming en 36 jaar na de wereldpremière in Avignon. In die periode heeft het stuk een legendarische status gekregen die zo kon groeien door de combinatie gewicht en exclusiviteit. De huidige tournee niet meegerekend, kende het stuk in totaal 25 toneeluitvoeringen, waarvan twee in Nederland. Velen hebben erover gehoord, weinigen hebben het gezien. Daar heb je je recept voor mythevorming.

Glass verzuchtte in een BBC-documentaire over de opera dat als iedereen die zei dat hij aanwezig was bij de Amerikaanse première daar ook daadwerkelijk was, het Metropolitan uit zijn voegen zou zijn gebarsten. En ook al maakt het stuk nu deel uit van een moderne culturele canon het is ongrijpbaar op meerdere niveaus. Op de vooravond van Einsteins comeback is het misschien geen overbodige luxe de vraag te stellen wat Einstein on the Beach nu eigenlijk is.

In ieder geval geen opera.

Tenminste niet in de zin van: muziektheater waarin een muziekensemble samen met een cast van (belcanto) zangers zich lineair van begin tot einde overgeven aan het samen vertellen van een groots verhaal. Er is geen plot, geen lineaire structuur. Er is zelfs geen sprake van een conventioneel libretto. Dat Einstein niettemin een opera wordt genoemd, komt doordat Wilson standaard al zijn grote stukken die aanduiding geeft en het feit dat het kindje van Glass en Wilson met de enscenering en de muziek dezelfde over-the-topgrandeur bewerkstelligt die eigen is aan opera.

Maar meer nog is Einstein on the Beach een natuurlijk uitvloeisel van creatieve geesten die elkaar hebben gevonden in hun methodologie; een formalistische manier van werken die brak met de daarvoor geldende ongeschreven regels. Wilson heeft zich als regisseur altijd verre gehouden van de traditionele opvattingen van het westerse toneel waarin het zaak is op het podium een situatie te scheppen die 'de' of 'een' werkelijkheid weergeeft. Wilsons stukken die met hun lengte Wagner naar de kroon steken - Parsifal van R. Wagner: 4 uur. The CIVIL warS van R. Wilson: 12 uur! - en juist de nadruk leggen op het artificiële in plaats van het realistische, verhouden zich eerder met sommige vormen van Aziatisch theater. Bij Wilson mag je, net als bij Japans kabukitheater, als de vermoeidheid toeslaat, best even een ommetje maken.

Wilson kon zich met Glass geen betere partner wensen, want die was net zo wars van een conventionele duiding zoals die in westerse muziek bestaat. Bij Glass geen voorgeschreven strijkers in mineur als een van de goeien de geest geeft of klimmende toonmodulaties om emotionele urgentie uit te drukken. In Einstein zijn melodie en betekenis ondergeschikt aan trance oproepende repetitie. Frasen herhalen zich onophoudelijk met variaties in ritme en toon, waardoor er steeds verschuivingen in ritmische patronen ontstaan. Het heeft ontwikkeling, maar is niet lineair. Het beweegt, maar het heeft geen richting. Het is verleidelijk, vooral bij een opera over een atoomgeleerde, de muziek als het gezang van elementaire deeltjes te beschouwen. Atomen die met een regelmaat om hun eigen evenwichtspunt trillen en telkens een iets andere frequentie krijgen als ze interactie aangaan met weer andere deeltjes.

Maar wat is het dan wel?

Een rijk associatief schouwspel rond een historisch icoon - volgens Wilson een god van onze moderne tijd - waarbij het publiek, dat uiteindelijk in een meditatieve staat moet raken, zelf invulling geeft aan wat hij ziet. Het stuk dicteert geen duiding. Dat was al duidelijk bij de allereerste opzet. Nadat regisseur en componist hadden besloten dat Einstein het onderwerp zou worden van hun magnum opus, maakte Wilson schetsen voor de diverse toneelbeelden en Glass componeerde daar muzikale 'portretten' bij.

Er zijn wel aanknopingspunten. De enscenering van de vier akten verwijzen naar Einsteins leven en werk. De speelgoedtreinen uit zijn jeugd, die hij later gebruikte om zijn relativiteitstheorie te illustreren. Er is een rechtbankachtige setting waarin het lijkt alsof de wetenschapper, die zelf pacifist was, verantwoording moet afleggen over zijn bijdrage aan de ontwikkeling van de atoombom. Er is zelfs een veld met een ruimteschip dat misschien wel, misschien niet de verlossing zal brengen nadat een nucleaire apocalyps de aarde heeft getroffen. Maar wie of wat zal het zeggen?

Niet de tekst. Die bestaat, naast gesproken fragmenten die geen een-op-eenrelatie hebben met de gebeurtenissen op het podium, uit niets anders dan gezongen cijferreeksen en solfège lettergrepen (do, re, mi et c.) Of, hoe houd je bewust elke vorm van interpretatie zo effectief mogelijk buiten de deur. Maar Glass was ook een praktisch man, want tegelijk boden het hardop tellen en het solfège zingen de zangers de nodige houvast in een steeds maar verschuivende muzikale structuur, waarin natuurlijk aanvoelende ijkpunten ontbreken.

Een abstracte opera, dat is het. Maar ook weer niet zo abstract dat Einstein er zelf niet in voorkomt. Al viool spelend slaat de professor bij sommige scènes vanaf de zijlijn de actie gade. Aan het eind zelfs beziet hij het einde der tijden aan als een Nero die een brandend Rome gadeslaat. Tenminste, dat mogen we denken. En zijn de acteurs die koortsachtig in de lucht lijken te schrijven verbeeldingen van de wetenschapper die berekeningen uitvoert op een denkbeeldig bord? Het is mogelijk. Einstein on the Beach werkt op het niveau van associaties. Er is geen verhaal. Tenminste niet anders dan het verhaal in ons hoofd dat we zelf maken en dat we, net als bij dromen die we rationeel niet kunnen duiden, wel intuïtief begrijpen.

Waarom nu?

Misschien omdat Glass vorig jaar de respectabele leeftijd van 75 jaar heeft bereikt. Maar meer nog omdat het stuk de status van standard heeft bereikt. Het heet dat Glass als componist van minimal music - een term waar hij zelf niet gelukkig mee is - 'de taal van moderne muziek schreef' en zo net zo goed een plek op het repertoire van operagezelschappen verdiende als een Puccini of een Wagner. Glass werd van zijn generatie componisten de populairste en degene met het het breedste bereik.

De componist kreeg na Einstein opdrachten voor de opera's Satyagraha (1979) over Gandhi en Akhnaten (1983) over farao Achnaton. Daarmee was een drieluik compleet over historische figuren die met hun denkbeelden grote maatschappelijke veranderingen teweeg hadden gebracht.

De cross-over naar een jong publiek werd overtuigend verzilverd met het album Songs from Liquid Days (1986). Een verzameling nummers met muziek van Glass en teksten van popcoryfeeën als Paul Simon, David Byrne en Suzanne Vega. En zo kwam Glass zelfs hoog in de jaarlijstjes van popcritici.

Wellicht is dat de geldigste reden dat Einstein nog steeds kan worden opgevoerd; het publiek lijkt zich wederom te verjongen. Ook de performers, die in sommige gevallen nog niet eens geboren waren ten tijde van de eerste uitvoering, nemen het stokje over van de oude meesters. Wilson die zelf een solo danste en Lucinda Childs, choreografe van en danser in het stuk, hebben hun plek afgestaan.

De regisseur maakte al bekend dat de huidige uitvoering waarschijnlijk de laatste is waar de scheppers aan meewerken. Voor de rest is er niet veel geüpdatet. Ja, de moderne synthesizers klinken rijker dan het gesamplede farfisa-orgeltje dat Glass destijds gebruikte en Wilson verkent nu de mogelijkheden van moderne belichtingstechnieken.

Een ding is nog hetzelfde gebleven: de onconventionele manier waarop je je moet overgeven aan Einstein om ervan te kunnen genieten. Op de vraag van de BBC hoe zijn meesterwerk nu bekeken moest worden, antwoordde Wilson: 'Als je ergens in slaap valt, is dat niet zo erg. Als je wakker wordt, is het waarschijnlijk toch nog aan de gang.'

Einstein on the Beach door De Nederlandse Opera,

Muziektheater in Amsterdam (première, 5/1). Daarna op 6, 7, 10, 11 en 12/1. het-muziektheater.nl

Naamgenoot Glass

Het is een van de bekendste anekdotes over Philip Glass. Direct na de première van Einstein on the Beach klom de componist weer in een New Yorkse taxi om bij te verdienen. In een wereld voor Einstein was het voor de componist van minimal music nog sappelen. Tijdens een van zijn ritjes pikte hij een klant op die zijn legitimatie zag en opmerkte: 'Weet u dat u exact dezelfde naam heeft als de componist?' Glass deed alsof hij van niets wist.

undefined

Meer over