Nieuws

Eindelijk werelderfgoedstatus voor voormalige Drentse armenkoloniën

Na vijftien jaar lobbyen krijgen de Koloniën van Weldadigheid de status van Unesco werelderfgoed. De hoofdzakelijk in Drenthe gesitueerde oorden werden aan het begin van de 19de eeuw gesticht om armen te verheffen. Zodoende worden ze beschouwd als de bakermat van de Nederlandse verzorgingsstaat.

Een van de gebouwen in gevangenisdorp Veenhuizen. De Rijksvastgoeddienst heeft recent een aantal karakteristieke panden overgedragen aan een speciale stichting.  Beeld Harry Cock / de Volkskrant
Een van de gebouwen in gevangenisdorp Veenhuizen. De Rijksvastgoeddienst heeft recent een aantal karakteristieke panden overgedragen aan een speciale stichting.Beeld Harry Cock / de Volkskrant

De voordracht omvat de voormalige koloniën van Frederiksoord, Wilhelminaoord, Veenhuizen en het Belgische Wortel. Met de Rotterdamse Van Nellefabriek werd in 2014 voor het laatst een Nederlandse locatie toegevoegd aan de werelderfgoedlijst van de cultuurtak van de Verenigde Naties.

Op die lijst staan in totaal ruim 1.100 bouwwerken en bestemmingen, variërend van wereldbekende trekpleisters zoals het Vrijheidsbeeld in New York en de Chinese Muur tot minder bekende Bulgaarse kerk van Bojana. In Nederland werden eerder onder andere de Amsterdamse Grachtengordel, de molens van Kinderdijk, de Waddenzee en het Friese Ir. D. F. Woudagemaal erkend.

Nieuwe Hollandse Waterlinie ook toegevoegd aan werelderfgoedlijst

Het Werelderfgoedcomité van Unesco plaatst ook de Nieuwe Hollandse Waterlinie op de werelderfgoedlijst. De Waterlinie is een gefortificeerd stelsel van sluizen, dijken, kanalen en gemalen dat bescherming biedt tegen zowel buitenlandse legers als Nederlands oudste vijand: het water.

De 85 kilometer lange linie tussen Muiden en de Biesbosch telt maar liefst 45 forten, zes vestingen en twee kastelen. De waterlinie werd vanaf 1815 aangelegd op bevel van koning Willem I. Samen met de Stelling van Amsterdam (sinds 1996 werelderfgoed) vormt de Nieuwe Hollandse Waterlinie de Hollandse Waterlinies. Nergens ter wereld zijn zulke waterwerken te vinden, en al helemaal niet in zo’n goede staat als die in Nederland.

‘Net als met een huwelijk’

Ondanks de gunstige voortekenen zat de Drentse delegatie die jarenlang ijverde voor de inschrijving een dag langer in spanning. Tegen de verwachting kwam het zondag niet tot een oordeel, doordat de vergadering van het Unesco-comité in China uitliep. ‘Het is als met een huwelijk: je verwacht dat het ja-woord zal klinken, maar het moet nog wel even gebeuren’, aldus de Drentse provinciebestuurder Cees Bijl. In 2018 stonden de Koloniën ook al op de nominatie, maar toen werd anders beslist.

De Maatschappij van Weldadigheid werd in 1818 opgericht door generaal Johannes van den Bosch. Zijn filosofie was dat armen uit de steden met een eigen huis en een stukje grond in Drenthe in hun eigen onderhoud zouden kunnen voorzien. De geschiedenis kreeg recent meer bekendheid door de bestseller Het Pauperparadijs van Suzanna Jansen, waarop later een succesvolle muzikale theatershow werd gebaseerd.

‘Het verhaal van de Koloniën verdient het om bekend te zijn en steeds opnieuw verteld te worden’, zegt Bijl over het belang van de erkenning. Volgens hem had Drenthe de primeur in systematische armoedebestrijding. ‘En dat thema is nog steeds actueel. Van den Bosch zei niet: u bent arm, we geven u brood. Maar: u bent arm, we leren u graan te verbouwen.’

‘Dit zijn levende monumenten, die vragen om dynamiek.’ Beeld Harry Cock / de Volkskrant
‘Dit zijn levende monumenten, die vragen om dynamiek.’Beeld Harry Cock / de Volkskrant

Zodoende werden de woeste Drentse veengronden ontgonnen. De rechte lijnen in het landschap herinneren aan die inspanning. Tegelijkertijd heerste er een strikte tucht, vanuit de gedachte dat de armen heropgevoed moesten worden en een strak regime van werken en orde hen betere mensen zouden maken. Bekend zijn de moralistische spreuken die nog steeds de gevels in Veenhuizen sieren, zoals ‘Arbeid is Zegen’.

Het was misschien wel het grootste sociale experiment in de Nederlandse geschiedenis. Later werden ook landlopers en ander geboefte in onvrije strafkoloniën ondergebracht. Nog steeds telt ‘gevangenisdorp’ Veenhuizen twee penitentiaire inrichtingen.

‘De erkenning moet zeker geen kaasstolp over deze voormalige koloniën plaatsen’, zegt Bijl. ‘Dit zijn levende monumenten, die vragen om dynamiek.’ Veel karakteristieke panden in Veenhuizen werden onlangs door de Rijksvastgoeddienst overgedragen aan een coalitie die het monumentale erfgoed zal beheren en renoveren. Bijl: ‘We verwachten zeker ook positieve effecten voor het toerisme, maar geen Giethoornse toestanden.’

De werelderfgoedstatus van de Stelling van Amsterdam werd maandag uitgebreid met de Hollandse Waterlinies, die lopen van Muiden tot aan de Biesbosch. Over de Nederlands-Duitse voordracht van de zogeheten limes, de voormalige grenslinie van het Romeinse Rijk, wordt dinsdag beslist.

null Beeld de Volkskrant
Beeld de Volkskrant
Meer over