profiel

Eindelijk heeft het Rijks werk van Claus Sluter – een onbekende maar invloedrijke Nederlandse beeldhouwer

Woensdag maakte het Rijksmuseum de aanschaf bekend van een houten beeld van Claus Sluter (ca. 1350-1406). De invloed van de Nederlandse beeldhouwer, van wie nauwelijks werk in omloop is, dreunde nog eeuwen na. Toch is hij niet bekend bij het grote publiek.

Het buxushouten beeld van Claus Sluter dat is aangekocht door het Rijksmuseum in Amsterdam. Beeld Rijksmuseum Amsterdam
Het buxushouten beeld van Claus Sluter dat is aangekocht door het Rijksmuseum in Amsterdam.Beeld Rijksmuseum Amsterdam

Alsof het echte stof is die over de lichamen van Maria en Johannes de Evangelist golft. Het realisme van Claus Sluters houten beeld van de kruisiging van Christus, gekocht door het Rijksmuseum, is op zichzelf al uitzonderlijk. Wat het extra bijzonder maakt, is dat het uit de 14de eeuw stamt.

In die tijd probeerden beeldhouwers de wereld niet zo realistisch mogelijk na te bootsen, zegt kunsthistoricus Frits Scholten, conservator bij het Rijksmuseum en hoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam. Ze gaven hun onderwerpen op gestileerde wijze weer. Neem die golvende kleding in het houten beeld: in plaats van echte stoffen te bestuderen, was het de gewoonte om plooien weer te geven volgens vastgelegde patronen.

Radicale breuk

‘Sluter brak daar radicaal mee’, aldus Scholten. Zijn werk was natuurlijk en realistisch. Neem de tombe die Sluter maakte voor Filips de Stoute, de hertog van Bourgondië, voor wie hij in het Franse Dijon als hofbeeldhouwer werkte. ‘De gezichten in de rouwstoet rond de tombe zitten vol expressie, van afschuw en verdriet. Dat soort aandacht voor realistische details, die je ook ziet in de handgebaren – het handenwringen bij sommige beelden – is uniek voor die tijd.’

Kunsthistorici schrijven een enorme invloed toe aan Sluters werk. ‘Je ziet het vooral terug in de schilderkunst, bijvoorbeeld bij Jan van Eyck’, zegt Scholten. ‘Dat is bijzonder: meestal kwam vernieuwing vanuit de schilderkunst en werden andere kunstdisciplines daardoor beïnvloed, in dit geval ging het andersom.’ In de eeuwen die volgden zou het door Sluter ingezette realisme kenmerkend worden voor de Nederlandse kunst, onder anderen bij Rembrandt van Rijn.

En nu heeft het Rijksmuseum dan eindelijk een beeld van deze grote beeldhouwer in zijn collectie. Het gaat om een sculptuur uit buxushout, waarop de gekruisigde Christus is afgebeeld, geflankeerd door Maria en Johannes de Evangelist. In een boomholte likt een leeuwin haar welpen tot leven, een symbool voor de wederopstanding van Christus.

Ongebruikelijke symboliek

Volgens het Rijksmuseum wijst alles erop dat dit werk van Sluter is: de koolstofdatering die het werk in de 14de eeuw plaatst, de ongebruikelijke symboliek zoals de leeuwin, en de schilderstijl. Al valt niet uit te sluiten dat het onder zijn begeleiding is gemaakt door een van de beeldhouwers die voor hem werkte. Het werk is gekocht van een Duitse antiquair voor ‘een bedrag met zeven cijfers’. Dit is de enige houten sculptuur die aan de beeldhouwer is toegeschreven.

Er zijn zeer weinig beelden van Sluter in omloop. Wat er nog is, zit meestal vast aan gebouwen. Het bekendst is zijn werk in het klooster van Champmol, in Dijon. Hier staat onder meer de Mozesput, een metershoog voetstuk voor een inmiddels verdwenen kruis met daarop zes oudtestamentische profeten, dat geldt als zijn meesterwerk. Ook hier valt het realisme op, van de uitdrukkingen in de gezichten tot de manier waarop de perkamenten rollen omkrullen.

Naar alle waarschijnlijkheid begon het leven van Claus Sluter rond 1350 in Haarlem; aangenomen wordt dat hij de ‘Claes de Slutere van Herlam’ is die in de archieven van het Brusselse steenhouwersgilde vermeld staat. Over zijn vroege carrière is weinig bekend, behalve dat hij actief was in Brussel. In 1385 trad hij in dienst van Filips de Stoute.

Hofbeeldhouwer

Vier jaar later bracht hij het tot hofbeeldhouwer, wat hij tot zijn dood in 1406 bleef. Hij kreeg de leiding over een team beeldhouwers en had toegang tot de binnenste kringen van het hof. Hij zal er een welvarend leven hebben geleid.

Kennelijk was Filips stevig onder de indruk van zijn vakmanschap. Toen hij aantrad, was Sluters voorganger al ver gevorderd met de tombe van Filips de Stoute, vertelt Scholten. Normaal gesproken zou de opvolger de tombe hebben afgemaakt, maar Sluter begon helemaal opnieuw. ‘Een enorme kapitaalvernietiging. Dat hij opnieuw mocht beginnen, impliceert een hoge waardering voor zijn werk.’

Maar als Claus Sluter dan zo’n belangrijke kunstenaar was, waarom is hij bij het Nederlandse publiek dan zo onbekend? Allereerst komt hij uit een tijd waarin kunstenaars als persoon zelden beroemd werden, duidt Scholten – het waren vakmensen wier werk werd gewaardeerd, hun naam werd nauwelijks opgetekend.

Twijfel over afkomst

Daarnaast was er eeuwenlang twijfel over de afkomst van Sluter. In documenten van het Bourgondische hof waar hij werkte staat weliswaar dat hij ‘uit Holland’ komt, maar kunsthistorici twijfelden daar lange tijd aan: vernieuwende kunstenaars kwamen uit Duitsland of Vlaanderen, níét uit Holland. ‘Dat gold als een land zonder traditie van bekende beeldhouwers’, aldus Scholten

Pas met de ontdekking van zijn vermelding door het Brusselse steenhouwersgilde, waarop Haarlem als zijn geboorteplaats genoemd staat, werd zijn Nederlandse oorsprong breed geaccepteerd. Dat gebeurde in de jaren dertig van de vorige eeuw. Scholten: ‘Hij hoort echt in het pantheon van grote Nederlandse kunstenaars.’

In een eerdere versie van dit artikel stond dat er een bedrag van zeven nullen is betaald voor het beeld. Dit moet zijn: zeven cijfers.

Meer over