nieuws

Eind december voor het eerst sinds september geen oversterfte, mogelijk dankzij boosters en maatregelen

De oversterfte is in de laatste week van 2021 in Nederland nagenoeg verdwenen. Vooral bij 80-plussers was de sterfte niet meer noemenswaardig hoger dan normaal voor deze tijd van het jaar. Mogelijke oorzaken van de dalende sterftecijfers zijn de strenge coronamaatregelen en het toedienen van boosters aan 80-plussers en verpleeghuisbewoners.

Serena Frijters en Xander van Uffelen
Ouderen ontvangen in Ahoy in Rotterdam hun boostervaccinatie. Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant
Ouderen ontvangen in Ahoy in Rotterdam hun boostervaccinatie.Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

In de laatste week van het jaar waren de Nederlandse sterftecijfers voor het eerst sinds eind september weer op een gebruikelijk niveau. Er stierven 3.517 inwoners in de week tot en met 2 januari. Dit zijn er ongeveer driehonderd meer dan het Centraal Bureau voor Statistiek (CBS) zou verwachten als er geen coronapandemie was, net geen oversterfte. Vooral bij de alleroudsten namen de sterftecijfers af. Er stierven 1.927 80-plussers, ongeveer vijftig meer dan verwacht. Ook stierven er minder verpleeghuisbewoners dan in de afgelopen weken. Bij 80-minners is er nog wel sprake van lichte oversterfte.

De eerste weken van december was de sterfte nog wel sterk verhoogd. In de hele maand december stierven 4.300 meer Nederlanders dan verwacht voor de tijd van het jaar. Het RIVM registreerde in december beduidend minder coronadoden, 1.355.

Over oversterfte in Nederland is recent politieke discussie ontstaan, ook omdat de oversterfte in Nederland veel hoger is dan in omliggende landen. Begin december nam de Tweede Kamer een motie aan van Pieter Omtzigt, met een oproep aan het kabinet om de oversterfte nader te onderzoeken.

In Nederland wordt veel onderzoek gedaan naar oversterfte en doodsoorzaken, alleen is deze informatie niet direct beschikbaar. De exacte doodsoorzaken zijn na vier maanden door het CBS verwerkt. Komend voorjaar zal dus meer bekend worden over de hoge sterfte in november en december. De gevolgen van uitgestelde zorg in de eerste coronagolf zijn door het RIVM onderzocht, dit kostte toen naar schatting ongeveer 50 duizend gezonde levensjaren.

Het lijkt waarschijnlijk dat een groot deel van de oversterfte aan corona gerelateerd is. ‘De sterftecijfers tonen hetzelfde patroon als andere corona-indicatoren, zoals de besmettings- en ic-cijfers’, zegt Ruben van Gaalen, woordvoerder van het CBS, hierover. Uitgestelde zorg kan ook levens kosten, maar als dat de voornaamste oorzaak was, dan zou er niet zo’n sterke piek te zien zijn, vertelt hij.

Gerapporteerde sterfte

Het aantal aan covid-19 overleden personen in de dagelijkse rapportage is al de hele pandemie een flinke onderschatting. Uit gedetailleerde doodsoorzakencijfers van het CBS over augustus bleek dat de helft van het aantal overledenen aan corona niet bij de GGD’s was gemeld. Het verschil tussen de gerapporteerde coronasterfte en oversterfte is in Nederland een stuk groter dan in bijvoorbeeld België, Duitsland en Denemarken, blijkt uit cijfers die The Economist verzamelde.

Er zijn geen aanwijzingen dat het vaccineren tot hoge sterftecijfers leidt. Dan zou er in landen waar de vaccinatiegraad nog hoger is, zoals Portugal en Spanje, ook sprake zijn van hoge oversterfte. Bij bijwerkingencentrum Lareb zijn maar enkele gevallen bekend waar vaccinatie daadwerkelijk de oorzaak is van sterfte.

Enkele weken nadat het boosteren in Nederland op gang kwam, is de daling van de oversterfte ingezet. Is dat de oorzaak dat de sterftecijfers dalen? ‘Geen vreemde conclusie’, volgens Van Gaalen. ‘Pas over enkele maanden kunnen we het exact zeggen, maar het is opvallend dat de oversterfte in België de afgelopen weken laag was.’ Hij ziet hetzelfde patroon als bij de allereerste vaccinatiecampagne: de sterftecijfers bij de alleroudsten en verpleeghuisbewoners, die als eerste een prik kregen, dalen sneller dan die bij de rest van de bevolking.

Wat de omikrongolf voor de sterftecijfers gaat betekenen, is nog niet te zeggen. Eerste berichten uit onder andere Denemarken en het Verenigd Koninkrijk geven hoop dat deze variant milder is, maar een eventuele toename van sterfgevallen volgt tot nu toe altijd pas enkele weken nadat de besmettingen oplopen.

Meer over