Eerst de emoties, dan de kinderen en de afrekening

Met opgeruimde toon somt advocate/mediator Petra Slingenberg-Beishuizen (zelf 'gelukkig getrouwd, drie kinderen') de grootste struikelblokken in veel huwelijken op: communicatie (lees: het gebrek eraan), aandacht (in de zin van: te weinig) en huisvesting. Het publiek kijkt haar vragend aan: hoe dat laatste een probleem kan zijn? Coach/ psycholoog Bert Ruitenbeek springt in: 'Dan gaat het erom: is mijn huis ook míjn plek? Voel ik me er wel veilig? Is er ook ruimte voor míjn ding?'


Hij haalt een voorbeeld aan uit zijn praktijk: 'Een van mijn cliënten zei: 'Mijn man wil alles strak hebben. Nergens is plek voor mijn spulletjes. In de woonkamer niet, in de slaapkamer niet - die vrouw had daar last van.' Slingenberg vult aan: 'Het komt ook vaak voor wanneer mensen bij hun partner intrekken. Dan begin je al met een ongelijkwaardigheid.' Nu beginnen de aanwezigen te knikken: ongelijkheid, dat herkennen ze wel.


Dit is niet een groepssessie in de spreekkamer van een van de twee hulpverleners. Nee het is donderdagavond, koopavond in de Haagse boekhandel Paagman. Bij de ansichtkaarten en kantoorbenodigheiden zijn in een halve kring tientallen stoeltjes gezet: dit is het Scheidingscafé, een nieuw fenomeen, voor mensen die gaan,willen of zouden moeten scheiden en daar eens per maand aan de hand van een thema met elkaar over van gedachten willen wisselen.


Daar moet behoefte aan zijn, was het vermoeden van Slingenberg en Ruitenbeek. Kijk naar de cijfers. Jaarlijks zijn er 32 huwelijken en 65 duizend andere relaties die stuklopen. 'Maar scheiden is nog altijd een taboe.' Ruitenbeek: 'Tweederde van de mensen om ons heen heeft een relatieprobleem. Maar van wie wéét je dat nou?' Slingenberg: 'Het is geen onderwerp waar je op verjaardagen eens gezellig over begint. Ik wil dat we erover kunnen praten zonder het te veroordelen.'


Toch kun je je afvragen of een boekhandel dan wel de meest aangewezen plek is? Nou, ja dus, zo blijkt op deze eerste avond. Alle stoeltjes zijn bezet. Hoe onwennig ook, ze zítten er, de 65 mensen, veelal vrouwen, in de leeftijd van 35 tot 70, alleen of in gezelschap van een vriendin.


De een overweegt een scheiding, de ander zit er al 'middenin', soms zelfs al jaren, en anderen komen omdat hun kinderen gaan scheiden, en ze niet weten wat ze nu tegen de kleinkinderen moeten zeggen. Sommigen scharrelen nog wat omzichtig langs het rek met ansichtkaarten, anderen bladeren quasi nonchalant in een boek. Dat mag ook. Slingenberg steekt ze een hart onder de riem: 'Ik ben trots dat u het lef heeft om te komen. Heel dapper.'


Want feitelijk is het toch een soort coming out. Zo ervaart de jonge vrouw op de eerste rij het ook. Om die reden wil ze uitdrukkelijk niet met haar naam in de krant. 'Alleen mijn beste vriendinnen weten het. Zoiets bespreek je niet met collega's, en je familie wil je geen pijn doen.'


'Veel mensen schamen zich', zegt mediation-deskundige Fred Schonewille verbonden aan de Universiteit Utrecht. 'Ze hebben toch het gevoel dat ze falen.'


Het ideaal van Slingenberg: 'Eigenlijk zou scheiden iets normaals moeten worden. Niet zo zwaar. Scheiden is niet alleen maar negatief. Het heeft ook positieve kanten: reflectie op jezelf, nieuwe mogelijkheden een nieuw begin.'


Slingenberg en Ruitenbeek vormen een goed op elkaar ingespeeld duo. Zíj handelt vaak juridische zaken van zijn cliënten af en andersom verwijst zij haar cliënten geregeld terug naar de psychologische praktijk van Ruitenbeek.


Hun theorie: als we met zijn allen meer zouden praten over onze relatieproblemen, zouden ten eerste veel meer scheidingen te voorkomen zijn. En ten tweede, legt Slingenberg uit: 'Als je dan toch zegt: 'Ik heb mijn best gedaan maar we komen er niet uit', dan zijn er altijd nog manieren genoeg om te voorkomen dat een scheiding op een drama uitloopt.' Ruitenbeek: 'Er valt heel veel leed te voorkomen.' Slingenberg: 'Jaarlijks zijn er 60 duizend kinderen betrokken bij een scheiding van hun ouders.'


Hun formule voor een gelukkige scheiding: eerst moet de emotionele angel eruit, pas dan kan er goed zaken worden gedaan.


Slechts 20 procent van de scheidingen in haar praktijk zijn vechtscheidingen, zegt Slingenberg, tegenover 80 procent mediation. Landelijk ligt het percentage vechtscheidingen veel hoger, de verhouding is ongeveer fifty fifty. 'Bij het overgrote deel van de scheidingen ligt de nadruk op de zakelijke kant: wat moet er geregeld worden? De emotionele kant komt niet aan bod.'


En dat is ook precies waar zij de mensen vanavond van wil doordringen. 'Als je geen aandacht besteedt aan de emoties, lopen de ex-partners bij het regelen van de juridische zaken tegen dezelfde problemen aan als tijdens hun huwelijk - dat lukt dan gewoon niet.' Ruitenbeek: 'Mensen blijven hangen in boosheid en verwijten: hij luistert toch nooit, hij is er nooit met zijn aandacht bij.' Slingenberg: 'In negen van de tien gevallen houden ze zich later ook niet aan de afspraken. Ze zeggen: 'In dat ouderschapsplan staat wel dat ik mijn kind om halfzes moet brengen maar dat doe ik lekker niet.' Ruitenbeek: 'En dan gaat het mis.'


Na een halfuur verzamelt de eerste vrouw de moed om het woord te nemen: 'Wat jij allemaal zegt: dat maak ik door.' Ook een tweede vrouw pakt de microfoon: 'Dat je man zegt: 'Ik ben klaar met jou', dat heb ik twee weken aan den lijve ondervonden. Ik zit hier middenin.'


Geroezemoes. En dan durft ook de vrouw op de eerste rij. 'Dat hele emotionele voortraject heb ik heel erg gemist. Misschien komt het omdat we een scheidingsmakelaar hebben met een vaste prijs, 3.000 euro, daar zit dan alles in. Die rekenen natuurlijk geen uren voor de emotionele afwikkeling. Terugkijkend is het ook de tactiek geweest van mijn ex, om alles even alles te regelen.'


Hoe het wel moet, scheiden zonder elkaar de tent uit te vechten (ook wel: overlegscheiden, samen scheiden of 'scheiden met een goed gevoel')? Er zijn verschillende methoden. De de meest voorkomende is mediation, de nieuwste trend is collaborative divorce.


Bij mediation zitten de ex-partners samen om de tafel met één, onpartijdige advocaat, de mediator. Voordeel: het uitgangspunt is dat er niet wordt geprocedeerd; alles gebeurt in overleg, het scheidingsconvenant, alles. Nadeel kan zijn dat de zwakkere partij zich niet genoeg beschermd voelt.


Familierechtadvocate Marjoleine de Boorder: 'Binnen een relatie bestaat vaak machtsongelijkheid: de man zit op het geld, en de vrouw zit op de kinderen. Neem de financiën. Vaak heeft de man op dat gebied een kennisvoorsprong. Maar een mediator mag geen partij kiezen.'


Dat euvel heb je niet bij de zogeheten collaborative divorce. Een vorm van scheiden die sinds een jaar of drie in Nederland bestaat voor partners die niet meer met elkaar door een deur kunnen maar die er wel samen uit willen komen. Elke partij heeft, net als bij een traditionele (vecht)scheiding, een eigen advocaat, maar de afspraken worden gemaakt aan één tafel.


Ook hier gelden dezelfde spelregels als bij mediation: er wordt niet geprocedeerd. Dus alles moet volledig transparant zijn, partijen mogen geen informatie achterhouden. Het voordeel, aldus De Boorder die ook voorzitter is van de Vereniging Collaborative Divorce: 'Beide partijen weten zich beschermd door een advocaat.' Een nadeel is dat collaborative divorce duurder is omdat je ieder een advocaat betaalt in plaats van samen één, zoals bij mediation.


Ook bij collaborative divorce is uitgebreid aandacht voor het emotionele proces. De Boorder: 'We maken altijd gebruik van een coach, die psycholoog is. Hij praat zo nodig met de cliënten, samen of individueel, en hij grijpt in als de emoties aan tafel te hoog oplopen, iets wat bij een normale scheiding de advocaat moet doen. Ook neemt de coach het ouderschapsplan voor zijn rekening. Vanwege zijn expertise.'


Intussen legt Slingenberg in het Scheidingscafé nog een grote valkuil in de communicatie bloot. 'Waar het vaak misgaat is dat je in een relatie allerlei rollen hebt. Als partner, man/ vrouw, maar ook als ouders, als vader en moeder. Die rollen worden vaak door elkaar gehaald. Dan zegt een vrouw: omdat jij vreemdgegaan bent, krijg jij geen zeggenschap over de kinderen.'


In een goed begeleid scheidingsproces komen al die rollen achtereenvolgens aan bod: eerst het partnerschap, oftewel het loslaten en afscheid nemen van elkaar als partner. Dan pas komt het ouderschap en het sinds 2009 verplichte ouderschapsplan: waar gaan de kinderen wonen, wordt het co-ouderschap of een bezoekregeling? En daarna komen pas de juridische zaken aan bod: verdeling van het bezit, alimentatie.


Slingenberg: 'In het eerste gesprek met cliënten ga ik altijd terug naar het zogeheten scheidingsbesluit, het moment waarop iemand voor zichzelf besluit te scheiden, en het waarom. Als beide partijen het waarom van de scheiding kennen en begrijpen, kunnen ze er makkelijker achter gaan staan. Pas als mensen elkaar als partners loslaten, kunnen ze als ouders goede zaken doen. Want dat is het belangrijkste: dat kinderen niet de dupe worden.'


'Respectvol uit elkaar gaan is voor heel veel partijen van belang', benadrukt ook advocate De Boorder. 'Je scheidt niet alleen van je man, maar ook van je gezin, van de familie van je partner en van je vrienden. Dat moet zorgvuldig gebeuren. Je ziet vaak dat door een scheiding opa's en oma's hun kleinkinderen niet meer zien. Uit onderzoek is gebleken dat dat heel schadelijk is voor kinderen.'


Vechtscheidingen zijn bovendien een enorme schadepost voor de samenleving, zegt mediator Schonewille. 'Rechters hebben er hun handen vol aan, advocaten moeten worden betaald uit de rechtsbijstand. En uit onderzoek blijkt ook dat mensen die in scheiding liggen veel minder productief zijn op hun werk.'


Schonewille vindt dat er veel meer aan preventie zou moeten worden gedaan. 'Heel veel problemen zijn met een paar tools en technieken te verhelpen. In Amerika heb je pre-marriage mediation en marriage counselling. Dan ga je voor je gaat trouwen nadenken over allerlei afspraken, over werken en zorgen. Dat klinkt niet romantisch maar dat is het wel. Want je bent echt met elkaar aan het communiceren. Wat je wensen en verwachtingen zijn.'


Schonewille is het ook eens met het voorstel van D66 onlangs, dat je als je trouwt niet automatisch in gemeenschap van goederen trouwt, maar dat de huwelijkse voorwaarden het uitgangspunt wordt. 'Mensen denken bij een trouwerij over alles na - de taart, de jurk, de band - maar niet over de dingen waar het huwelijk echt om draait: de juridische verbintenis. Dat is toch vreemd bij zo'n belangrijke gebeurtenis.'


Ook Ruitenbeek is er van overtuigd dat er in het voortraject nog een hele wereld te winnen is. 'Veel scheidingen zijn te voorkomen met relatietherapie. Maar we beginnen allemaal aan een relatie, zonder te leren hoe dat moet. Als je gaat autorijden heb je toch ook een rijbewijs nodig?'


Misschien moeten we wel toe naar een huwelijkscontract, legt hij zijn publiek in de boekhandel voor. 'Een contract dat je afsluit voor een jaar of tien waarna je bekijkt of je nog wil verlengen, en voor hoe lang dan.'


Een mevrouw vindt het zo gek nog niet. 'Moeten we wel altijd in relatie willen zijn? Zo goed gaat het niet tussen mannen en vrouwen. Filosofen zeggen dat in 2030 de meeste mensen alleen zijn. Het gelukkigge huwelijk is toch voor de happy few. Het is gewoon bijna gedoemd te mislukken.'


Ja, reageert Ruitenbeek: 'We geloven nog altijd collectief in dat sprookje. Maar hoe heet dat boekje ook alweer: Liefde is een werkwoord? Dat vergeten veel mensen.'


Meer over