Eerherstel voor schoolreis-icoon

Uitbundig groen was de Utrechtse Heuvelrug nog lang niet, in het begin van de negentiende eeuw. Het was een kaal gebied van heide en zand, waar het fors kon stuiven....

Dertig jaar oud was le gral Marmont toen hij in het voorjaar van 1804 opperbevelhebber werd van de Frans-Bataafse legermacht, gelegerd op de heidevlakte tussen Zeist en Woudenberg.

'Het is het mooiste kamp van de wereld', noteerde hij over het drie kilometer lange en vijfhonderd meter brede tentenkamp dat in minder dan een maand was opgebouwd. In het voorjaar van 1804 was het ideaal gesitueerd om een eventuele aanval van de Engelsen het hoofd te kunnen bieden. Marmont hield zijn soldaten bezig met manoeuvres die in de wijde omtrek als voorname bron van vertier golden. Voor het eigen vermaak konden de militairen terecht in een amfitheater, dat zij hadden gegraven in de lage zandhellingen. Marmont had meer voor ze te doen toen de fraaie weersomstandigheden tot in het najaar aanhielden: een monument oprichten. Het zou tot in lengte van jaren moeten herinneren aan de collectieve inspanningen van zijn troepen.

Hij schreef: 'De toepassing van deze principes zal vanzelfsprekend blijken uit de constructie van een aarden piramide, bedekt met zoden, en die hoeken van vijfenveertiggraden heeft. Deze constructie, zowel heel simpel als heel duurzaam, is bestand tegen de verwoestingen van de tijd: slechts de hartstochten der mensen zouden het kunnen verwoesten. Zij is geschikt voor de omgeving: in een vlak land als Holland moet een piramide met zo'n grote omvang een echte berg lijken.'

Met de aanleg van de on-Hollandse verhoging van 36 meter was nog geen maand gemoeid: veertig trappen van zand en zoden, met een dertien meter hoge houten obelisk op de top. Het monument werd op 12 oktober 1804 geopend. Officieel was het een eerbetoon aan de grote Napoleon, ontwerper van het nieuwe Europa. Maar Marmont beschouwde het vooral als een monument voor zichzelf, in het middelpunt van Nederland, ver weg van de eeuwige farao's, dichtbij de kleine luyden van de Lage Landen.

Marmont had niet veel affiniteit met deze contreien.

In 1805 werd hij alweer overgeplaatst naar Duitsland. In 1806 besloot Lodewijk Napoleon, dienstdoende 'koning van Holland', dat de berg van Marmont 'piramide van Austerlitz' moest gaan heten, naar het Tsjechische dorp waar Napoleon Bonaparte op 2 december 1805 een grote overwinning behaalde. Het kamp werd snel daarna opgedoekt. Er bleef alleen wat werkvolk over in de schamele behuizing bij de sectie Bois-en-ville het begin van het Utrechtse dorp Austerlitz.

De piramide bleef een on-Hollands fenomeen zonder glorie. De erosie van het bouwwerk door de tand des tijds werd versneld door een gepassioneerd vertoon van vernielzucht. Na Napoleons definitieve val, in 1815, namen de omwonenden de sloop van de piramide ter hand. De gedenkstenen kregen een herbestemming als plaveisel. De houten obelisk is vermoedelijk opgestookt.

In 1836 werd een herberg gebouwd aan de inmiddels van Zeist naar Woudenberg verlengde weg. Piramide, herberg en grond werden in 1876 het eigendom van Anna Alida Stoop, douairi A.J. de Beaufort. Haar vader had al een begin gemaakt met de bebossing van het gebied.

In 1882 werd een nieuwe uitspanning in gebruik genomen die werd vernoemd naar de piramide. Ze is in wisselende verschijningsvormen onderdeel geworden van het collectieve geheugen van opeenvolgende generaties dagjesmensen. Jarenlang was het etablissement een geliefde bestemming van schoollreisjes. Niet eens zozeer vanwege de piramide, maar vooral vanwege de glaasjes ranja die er werden geserveerd, en het vertier van de belendende speeltuin.

De piramide zelf werd in de late negentiende eeuw voor het eerst aan een drastische opknapbeurt onderworpen. In 1894 verrees een bakstenen obelisk op de top. In de daaropvolgende eeuw werd het bouwwerk geleidelijk door de oprukkende flora overwoekerd.

Het initiatief voor de herontdekking en de restauratie van de piramide ging uit van de voormalige gedeputeerde Doede Kok, een man met een grote passie voor natuurhistorie. In 1997 was hij al bezig met oude Romeinse castellae (legerplaatsen). Daarbij werd zijn aandacht getrokken door dat recentere monument uit 1804. Aan de nadering van het kroonjaar 2004 ontleende hij een argument voor restauratie.

Voor Dries van Veen, beleidsadviseur recreatie en toerisme van de provincie Utrecht, is restauratie van de piramide in de eerste plaats een erkenning van de grote veranderingen die de Nederlandse instituties de wetgeving, het openbaar bestuur, het onderwijs, de rechtspraak, geldstelsel en bevolkingsregistratie in de 'Franse tijd' hebben ondergaan. Tegen die achtergrond verbaast het Van Veen dat de Franse ambassade weinig belangstelling voor het project aan de dag heeft gelegd. Misschien omdat ze niet herinnerd wil worden aan de Franse bezetting van Nederland, oppert Van Veen.

De nieuwe piramide is sinds kort voltooid. Het blijft een on-Hollands fenomeen, zo'n neoecho van Egypte en een oude Franse potentaat. Om het monument weer enigszins zichtbaar te maken, is zestien hectare bos gekapt zonder weerwerk van de milieubeweging. De veertig piramide-treden zijn voorzien van nieuwe graszoden. De greppel rondom het bouwwerk is opnieuw uitgegraven.

Met zijn witte muren, rieten dak en houten betimmering oogt het restaurant nog precies zo als op oude prentbriefkaarten. Er worden schnitzels, spareribs, shoarma en pannenkoeken geserveerd. En de nostalgie krijg je er gratis bij. Het overjarige interieur en de toestellen in de speeltuin herinneren aan schoolreisjes in een grijs verleden.

Die rommelige, aftandse ambiance is een doorn in het oog van de Stichting Piramide van Austerlitz. Ze wil een modern bezoekerscentrum bouwen voor de nieuwe stroom belangstellenden. Daar worden nog sponsors voor gezocht. Geld voor het openingsfeest is er wel. Een Franse gast heeft zich spontaan gemeld via een Nederlands familielid: het is Pierre Laffite, een 84-jarige nakomeling van een van de piramidebouwers. Voor hem is de piramide nog steeds de berg van zijn betovergrootvader.

Meer over