Reportage

‘Eergisteren was het nog een grens tussen twee landen, nu is het de grens tussen vrede en oorlog’

‘Iedereen die voor de oorlog vlucht is welkom in Polen’ klinkt het uit de kanselarij van de premier. Tienduizenden Oekraïners zijn al de grens overgestoken. De Russische invasie verraste Polen, en de stroom vluchtelingen uit Oekraïne kwam ook sneller dan verwacht. Maar dat geeft niet: Oekraïners zijn er thuis.

Arnout le Clercq
Grenspolitie loopt met kratten met flesjes water tussen de vluchtelingen. Oekraïners en Polen 'zijn broeders' Beeld Joris van Gennip
Grenspolitie loopt met kratten met flesjes water tussen de vluchtelingen. Oekraïners en Polen 'zijn broeders'Beeld Joris van Gennip

Op de tweede dag van de oorlog komen in het Poolse grensplaatsje Przemyśl treinen vol vluchtelingen aan. In de hallen van het oude stationsgebouw heerst chaos. Moeders en kinderen liggen op ligstoelen in een provisorische slaapzaal, Oekraïners zwaaien met hun paspoorten en politieagenten lopen met kratten waterflesjes, mandarijnen en brood tussen de aanwezigen en hun koffers door. Het Poolse en Oekraïense geroezemoes wordt af en toe doorbroken met de schelle mededeling dat de volgende trein nog steeds uren vertraging heeft.

De Poolse autoriteiten treffen al voorbereidingen voor de komst van Oekraïense vluchtelingen sinds de spanningen met Rusland alsmaar verder opliepen. Maar zoals overal kwam de oorlog ook in Przemyśl als een totale verrassing. ‘Op zoveel mensen waren we niet voorbereid’, zegt Daniel Dryniak, die als officier bij de brandweer alles in goede banen probeert te leiden. Hij stuurt vluchtelingen door naar andere ontvangstpunten en maakt ze wegwijs in Polen. ‘Sommigen worden opgehaald door vrienden of familie, maar anderen hebben geen plek om naartoe te gaan.’

Sinds de Russische aanval op donderdag vluchten veel Oekraïners naar hun Centraal-Europese buurlanden. Voor de Slowaakse grens stond donderdagmiddag al een urenlange file, vluchtelingen lopen met rolkoffers langs Hongaarse grensposten. Anderen trekken naar Moldavië en Roemenië. Maar de meeste Oekraïners gaan naar buurland Polen. Gisteren staken volgens de regering 29.000 vluchtelingen de grens over, van wie de helft asiel heeft aangevraagd. Dat is nog maar het begin. De Poolse autoriteiten verwachten een miljoen vluchtelingen, afhankelijk van het verloop van de oorlog zelfs enkele miljoenen.

Oekraïense gemeenschap

Dat zoveel Oekraïners juist naar Polen vluchten, heeft te maken met de grote grens tussen beide landen en de relatief goede verbindingen. Maar Polen kent ook een grote Oekraïense gemeenschap. Er wonen ruim een miljoen Oekraïners in Polen, daarnaast werken veel mensen tijdelijk in het buurland. Veel vluchtelingen worden opgehaald door vrienden en familie. ‘Iedereen die voor de oorlog vlucht, is welkom in Polen’, zei voorzitter van de premierskanselarij Michał Dworczyk op vrijdag.

‘Wij zijn broeders’, zegt de 47-jarige Anna (geen achternaam wegens privacy) over de Polen en Oekraïners. Ze staat onder een grote kandelaar in de stationshal, om haar nek hangt een zelfgemaakt bordje met ‘psycholoog’ erop. Ze is vandaag op het station om mensen te helpen. ‘Ik ben als vrijwilliger gekomen, want er was niet veel georganiseerd voor de vluchtelingen. Maar de oorlog kwam dan ook – bam! – als een volkomen verrassing.’ Inmiddels heeft de Poolse overheid negen ontvangstplekken ingericht langs de grens. Vluchtelingen kunnen daar terecht voor medische hulp, voedsel en assistentie om verder Polen in te komen.

De 38-jarige Krystina Bila, die uit Lviv vluchtte, zag hoe Poolse burgers helpen. ‘Ze stonden bij de grens met thee en boden slaapplekken aan. We voelden ons heel welkom.’ Naast Bila ligt haar neef te slapen, die ze op verzoek van haar zus naar Polen brengt, om bij zijn oma te verblijven. Maar zelf weet ze niet of ze blijft. ‘We kunnen niet allemaal vertrekken. Ik ben geen verpleegkundige, maar misschien kan ik me op een andere manier nuttig maken. Ook in Lviv, want de oorlog is overal.’

Oekraïense vluchtelingen arriveren in Polen Beeld Joris van Gennip
Oekraïense vluchtelingen arriveren in PolenBeeld Joris van Gennip

De Russische inval in Oekraïne leidt tot een golf van solidariteit in Polen, maar er is ook onrust. De 45-jarige Barbara (‘ik wil geen achternaam geven’) is ‘doodsbang en geschokt’ door de inval, vertelt ze voor het station. ‘Ik geloofde in een diplomatieke oplossing.’ Passant Piotr Wujeć (49) probeert kalm te blijven, zegt hij. ‘We zijn gelukkig deel van de EU en de Navo.’ Hij maakt zich vooralsnog vooral zorgen om de opvang van de vluchtelingen. ‘Kunnen we het wel aan om al die mensen goede humanitaire opvang te bieden? Hier zijn we niet aan gewend. Eergisteren was het gewoon een grens tussen twee landen, nu is het de grens tussen oorlog en vrede.’

En die grens is dichtbij. ‘Er zijn raketten ingeslagen op vijftig kilometer van de Poolse grens’, zegt Yuriy Soroka (44). Hij vluchtte uit het westelijke Lviv en is sinds donderdag in Przemyśl. ‘Het is al acht jaar oorlog in Oekraïne’, legt hij uit, ‘met veel doden. Toch voelde het altijd ver weg. Nu is het bij mijn huis. We zijn in Lviv in de auto gesprongen en hebben alles achtergelaten. Zelfs de hond en mijn viool.’

Als beroepsmusicus speelt hij veel in Polen, dus hij kwam regelmatig over de grens. ‘Geen lange rit, maar sinds donderdag zijn onze landen twee verschillende werelden.’ En sinds donderdag is Soroka een vluchteling op het treinstation van Przesmyśl. Hij kent hier veel mensen, dus heeft een slaapplek weten te vinden voor zijn gezin. ‘Maar morgen is er weer een dag. En daarna weer een. Ik weet niet wat ik moet doen.’

Meer over