Zeven vragen

Eerder stemmen, per brief en hoe zit het met de veiligheid? Alles over verkiezingen in coronatijd

Minister Ollongren (links) bezoekt een stembureau om te praten over de organisatie van de Tweede Kamerverkiezingen op 17 maart. Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant
Minister Ollongren (links) bezoekt een stembureau om te praten over de organisatie van de Tweede Kamerverkiezingen op 17 maart.Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Er is een fors aantal maatregelen getroffen om de Tweede Kamerverkiezingen van 17 maart zo veilig en betrouwbaar mogelijk te laten verlopen. De rechter doet vrijdag uitspraak in het kort geding dat de Partij voor de Dieren heeft aangespannen om briefstemmen voor iedereen mogelijk te maken. Op dit moment mogen alleen 70-plussers per brief stemmen.

De Partij voor de Dieren spreekt van ‘leeftijdsdiscriminatie’ en wil verruiming. Zou dat nog te regelen zijn nu de verkiezingen al over vier weken zijn?

De verwachting is van niet, de post kan dat niet aan. Als de rechter de partij gelijk geeft, leidt dat dus zo goed als zeker tot uitstel van de verkiezingen. De grondwet laat dat uitstel toe, wel is dan een wijziging van de Kieswet nodig. Het zou dus een historische uitspraak kunnen worden vrijdag, maar de meeste staatsrechtgeleerden verwachten niet dat die er komt. Rechters zijn doorgaans terughoudend om teveel op de stoel van de wetgever te gaan zitten. En de huidige regels rondom briefstemmen zijn onlangs door Eerste en Tweede Kamer bekrachtigd in de tijdelijke Wet Verkiezingen Covid-19.

Hoe gaat briefstemmen straks precies?

De tijdelijke wet bepaalt dat kiezers van 70 jaar en ouder de mogelijkheid krijgen per brief te stemmen. Dat gaat om 2,4 miljoen kiezers op een totaal van ongeveer 13 miljoen. De 70-plussers krijgen hun zogeheten stempluspas en, in een tweede zending , de andere stembescheiden vanaf 24 februari tot 5 maart toegezonden. Zo’n 240 duizend 70-plussers kunnen, als ze dat willen, waarschijnlijk al deze maand een stem per brief uitbrengen.

Zij die per post willen stemmen, krijgen bij de zending uitleg hoe het precies werkt. Op sites van de rijksoverheid en in radio- en tv-spotjes wordt het ook allemaal uitgelegd. Het stemformulier moet eigenlijk ondertekend worden maar als dat niet is gebeurd, om welke reden dan ook, telt de stem toch mee. Wie de post niet vertrouwt en tóch vroegtijdig per brief wil stemmen, kan de enveloppen ook afgeven bij coronaproof (de kiezer komt met niemand in contact) afgiftepunten bij de gemeente. De kleinste gemeenten moeten minstens één afgiftepunt hebben, de grootste minstens twintig.

Kleven er grote risico’s aan?

De overheid heeft er uiteraard geen zicht op hoe het er bij iemand thuis aan toegaat, met al die formulieren op tafel. In die zin staat het stemgeheim onder druk en kan iemand anders dan de geadresseerde alles invullen en opsturen. Bij de risicoafweging is de keuze gemaakt dat briefstemmen als extra mogelijkheid zwaarder weegt in deze coronatijd dan het stemgeheim tot in extremis te beschermen. Als dat al kan. In Nederland is stemmen bij volmacht ook toegestaan (dit jaar mag iemand zelfs drie in plaats van twee volmachtstemmen uitbrengen) en ook daaraan kleven nadelen: wie garandeert dat de gemachtigde inderdaad in het stemhokje doet wat hem/haar is gevraagd?

Kunnen andere kiezers ook eerder dan op verkiezingsdag hun stem uitbrengen?

In alle gemeenten kan, bij een beperkt aantal stembureaus, al op maandag 15 en dinsdag 16 maart worden gestemd. Ook dat zogeheten ‘early voting’ is nieuw. In principe bedoeld voor ‘kwetsbaren’, naar RIVM-terminologie, maar dan ook voor hen die jonger dan 70 zijn. Niettemin: iedereen zou er gebruik van kunnen maken want er komt bij de deuren van die stembureaus geen controle op wie wel of niet kwetsbaar heet te zijn.

Er kunnen, kortom, voor verkiezingsdag aanbreekt al miljoenen stemmen zijn uitgebracht. Hoe staat het met de beveiliging daarvan?

De gemeenten zijn verantwoordelijk voor een beveiligde opslag. PostNL brengt de briefstemmen met apart vervoer naar de gemeenten. Wat het op verkiezingsdag zelf extra complex maakt, is dat veel stembureaus niet geschikt zijn voor het tellen van de stemmen, want te klein om aan coronavoorschriften te voldoen. Gemeenten hebben grote locaties als sporthallen en theaters aangewezen als tellocaties. In de tijdelijke wet is tot in detail vastgelegd hoe stembussen naar die locaties moeten worden vervoerd. Zo wordt in een stembureau aan het eind van de dag het aantal stemmen in een proces-verbaal vastgelegd en die gegevens gaan, gescheiden van de bussen met stemformulieren zelf, in een aparte ‘vervoersstroom’ naar de tellocatie.

Is er door de overheid, die ons steeds adviseert thuis te blijven, een soort besmettingsniveau vastgesteld waarbij uiteindelijk toch moet worden besloten de verkiezingen uit te stellen?

Nee, er is niet zoiets als een r-factor waarbij verkiezingen moeten worden afgeblazen. Het kabinet gaat het OMT nog wel om advies vragen of het allemaal verantwoord is. In dit stadium is ruwweg de houding: kom op, mensen gaan ook naar de supermarkt, met alle extra maatregelen moet het kunnen. Filevorming bij een stembureau is onder normale omstandigheden al een zeldzaamheid, met allerlei veiligheidsmaatregelen in de stembureaus en bewaking bij de deur moet het lukken.

Betekent de combinatie van briefstemmen en vroeg stemmen ook dat we eerder exitpolls mogen verwachten?

Minister Kajsa Ollongren heeft met de peilers afgesproken dat, zoals altijd, op verkiezingsdag zelf na sluiting van de stembus, de eerste exitpoll naar buiten mag komen. Wie denkt dat de definitieve uitslag dit jaar eerder binnen kan zijn, omdat op woensdag overdag al begonnen mag worden met het tellen van de briefstemmen en die van early voters, komt bedrogen uit. Alleen al het vervoer, woensdagavond, van stembussen naar een ‘veilige’ tellocatie kost tijd. In de tijdelijke Wet Verkiezingen Covid-19 is zelfs opgenomen dat het tellen ’s nachts mag worden gestaakt en de volgende ochtend worden hervat.

Meer over