EENZAME BOLKESTEIN

SOMS, moet ik bekennen, word ik een beetje moe van Frits Bolkestein. Zowat elk gesprek over de Nederlandse politiek dat ik voer, en beroepshalve moet ik nogal wat van die gesprekken voeren, draait uit op een discussie over een of ander standpunt dat de alomtegenwoordige VVD-leider heeft geventileerd....

Tegelijkertijd blijft het natuurlijk plezierig om als VVD'er die weleens een boek leest, een partijleider te hebben die intellectueel respect afdwingt. Het was dan ook met genoegen dat ik afgelopen woensdag mijn licht liet schijnen over Het brein van Bolkestein, een handzame - en kritiekloze - inleiding tot het gedachtegoed van de VVD-voorman dat de Socialistische (!) Uitgeverij Nijmegen in Nieuwspoort presenteerde.

Het brein van Bolkestein laat goed zien dat de standpunten van de 'Jacques de Kadt in jacquet', zoals J.A.A. van Doorn de VVD-leider ooit noemde, weinig te maken hebben met het inspelen op onderbuikgevoelens waarvan hij wel is beschuldigd. Zij komen voort uit een vrij goed doordachte visie op politiek en maatschappij, die met heldere logica wordt uiteengezet. Het is een visie die tot tegenspraak en debat uitnodigt - en zo hoort het ook in de politiek.

De auteurs van Het brein treffen in het denken van de hoofdpersoon een opmerkelijke consistentie aan. Inderdaad vertonen zijn ideeën een grote samenhang en deinst hij niet terug voor rechtlijnigheid, ook als hij daarmee velen, waaronder geestverwanten, voor het hoofd stoot.

Een paar weken geleden nog bij de presentatie van het VVD-verkiezingsprogramma maakte hij duidelijk niets te zien in subsidies voor politieke partijen, hoewel flink wat aanwezige partijgenoten in de zaal, waaronder medewerkers van het wetenschappelijk bureau, financieel afhankelijk zijn van die subsidies en Bolkestein voor zijn ideeën op dit punt - gelukkig - nauwelijks steun vindt.

De toneelliefhebber Bolkestein is overigens een warm voorstander van kunstsubsidies, en hier stuiten we volgens mij op een van die inconsistenties die zich wel degelijk voordoen in zijn uitlatingen. Soms komt dat omdat de politicus de analyticus in de weg zit. Zo heeft de analyticus Bolkestein fundamentele en steekhoudende bezwaren geuit tegen de Economische en Monetaire Unie, maar de politicus Bolkestein aanvaardt toch de EMU met inbegrip van besluitvorming bij meerderheid in vitale kwesties.

Soms ook is er sprake van een intellectuele strijdigheid. De auteurs van Het brein beweren dat Bolkestein uitgaat van wat een negatief vrijheidsbegrip wordt genoemd. Deze conceptie impliceert dat de burger bij zijn handelen zo min mogelijk gehinderd moet worden.

Wat hierbij verworpen wordt, is het idee van positieve vrijheid waarbij de overheid de taak heeft het individu de mogelijkheden te geven zich te ontplooien. Bolkestein, zeggen de auteurs van Het brein, vindt het geen probleem dat mensen Lingo verkiezen boven Nova. Het individu maakt zelf uit hoe het gelukkig wordt.

Toch pleit de VVD-leider, zoals gezegd, voor kunstbeleid waarbij de overheid normatieve, paternalistische uitspraken doet over wat waardevol is en wat niet. Toch roept hij individuen op het beste uit zichzelf te halen en verzet hij zich krachtig tegen de vroegere VVD-leus 'gewoon jezelf zijn'. Blijkbaar vindt Bolkestein wel degelijk dat wij onszelf op een of andere manier behoren te ontplooien en dat de staat ons daarbij mag, ja zelfs moet helpen.

Die min of meer tegenstrijdige uitspraken zouden weleens kunnen voortvloeien uit een intellectuele ontwikkeling die Bolkestein lijkt te hebben doorgemaakt. Bolkestein vertrouwt minder dan vroeger op de markt waarop het vrije individu zo ongestoord mogelijk zijn gang moet gaan.

Hij onderstreept nu het belang van klassieke deugden en tradities, van een paternalistische elite, van collectivistische noties zoals nationale identiteit. De liberaal Bolkestein, kortom, heeft de waarde ontdekt van het conservatisme.

Ondanks deze kanttekeningen is het evident dat Bolkestein als denker in de Nederlandse politiek op een eenzaam niveau staat. Het is praktisch ondenkbaar dat er binnenkort, of zelfs ooit, een boek op de markt verschijnt met boeiende beschouwingen van Borst of filosofische exercities van Jaap de Hoop Scheffer.

De meester der mistbanken Hans van Mierlo heeft, meen ik, nog nooit een artikel voltooid. En een opsomming van prikkelende gedachten van Wim Kok zou, zo merkte ik - gevat als altijd - in Nieuwspoort op, zou net zo summier zijn als een historisch overzicht van geestige Duitsers, succesvolle maatregelen van het kabinet-Den Uyl of goede spitsen van Feyenoord.

Rick van der Ploeg, die bij de presentatie van Het brein van Bolkestein ook iets mocht zeggen, liet weten dat de VVD-leider niet genoeg aandacht schenkt aan het milieuvraagstuk en in de praktijk te weinig 'doorbijt'. Maar zou de polemische PvdA-professor in zijn hart niet dolgraag zijn in progressieve platitudes grossierende fractievoorzitter willen inruilen voor iemand van het intellectuele kaliber van Bolkestein?

Meer over