Een zwembad bij de opera

Tot hun kruis in het water staan de solisten in Stravinsky's De Nachtegaal

Volgens het sprookje van Hans Christian Andersen en de opera van Stravinsky hoort een Chinese visser de klanken van een nachtegaal en raakt betoverd. Op zoek naar welk aards wezen zo'n hemels geluid kan voortbrengen glijdt in de nieuwe productie van De Nederlandse Opera de visser (tenor Edgaras Montvidas) aan het eind van de dag steeds dichter naar de nachtegaal (sopraan Olga Peretyatko) over een rimpelloze dieppaars weerspiegelende zee.

De Nederlandse Opera heeft in het Muziekgebouw in Amsterdam voor Stravinsky's opera De Nachtegaal een reservoir laten bouwen dat de hele ruimte van de orkestbak inneemt (16,20m bij 5,5m), en vulde die met 50 duizend liter water. Dat is nu de zee. Staand in het water zingen de solisten hun partijen.

De Canadese regisseur Robert Lepage, oprichter van het multidisciplinaire gezelschap Ex Machina die onder andere ook bij Cirque du Soleil regisseerde, bedacht een spectaculaire enscenering voor Stravinsky's opera, door de componist zelf bescheiden een lyrische vertelling genoemd. De actie speelt zich voor een groot deel af rond, op of in echt water en de zangers vertolken hun rollen ook door middel van poppen. Met een mengsel van Japanse Bunraku handpoppen en Vietnamees poppenspel moet De Nachtegaal het hoogtepunt en sluitstuk worden van een avond Stravinsky: het programma De Nachtegaal en andere fabels.

Van de zangers wordt net geen zwemdiploma A vereist. Verder dan hun kruis reikt het water niet en de opera garandeert een constante temperatuur van 23 graden, zegt Karsten Stouten van de productieleiding. Sinds de wereldpremière van De Nachtegaal in Toronto zijn er slechts minuscule botsingen geweest bij de ontmoeting tussen water en podiumkunsten.

Zoals het bonte-wasincident van 2009, toen bij de repetities in Toronto bleek dat niemand rekening had gehouden met de kleurvastheid van de kostuums en in het bad langzaam de kleuren met elkaar vervloeiden. Kleinigheid. Na de voorstellingen in Toronto, Lyon en het festival in Aix en Provence zijn de kostuums inmiddels flink doorgewassen en voor de solisten, merendeel meegereisd met de productie, herbergt zingen met een natte broek geen geheimen meer.

Als onverwachte surfers, in zwarte wetsuits, loop je ze tegen het natte lijf bij een backstage rondleiding van Stouten. De ruimte achter de coulissen biedt een blik op de wanden van een reusachtige container die de volledige ruimte van het beweegbare deel van de orkestbak in beslag neemt. Vijftig ton aan water, met de hele constructie erbij 60 ton. Stouten: 'Veel te zwaar voor de orkestbakinstallatie die we dus speciaal hiervoor extra moesten ondersteunen.' Zijn zaklantaarn licht de ruimte onder de bak bij, waar zich een woud aan steigerpijpen schuilhoudt. Achtenveertig stempels stutten de boel om de illusie van het sprookje in stand te houden.

Stouten: 'De badconstructie is op het achtertoneel gebouwd, op wielen, zodat het geheel zo de orkestbak ingereden kon worden. Van buiten naar binnen: metaal, hout, vilt en om de boel waterdicht te maken versmolten zwembadfolie.'

De expertise werd ingeroepen van wat minder operaspecifieke bedrijven als Vissers Zwembaden, Den Bosch, en Woodlands Zwembadaanleg, Amersfoort. Gevolg is dat wat in de orkestbak staat het niveau van een uit zijn krachten gegroeide badkuip is ontstegen. Mocht de 19de-eeuwse keizer van China dat willen, kan hij met een gerust hart zijn baantjes trekken in een bad dat voldoet aan 21ste-eeuwse eisen. 'Ph-waarde, temperatuur, chloorconcentratie, minimaal twee maal per dag worden die gecheckt. En elke dag wordt tienduizend liter water ververst. We voldoen hier geheel aan de gemeentelijke zwembadwetgeving.'

Sterker nog, het bad in het Muziektheater is een zogenoemde infinitypool, de luxe variant die je gewoonlijk vindt in de buurt van tropische vijfsterrenresorts. Eén rand van het bad is lager dan het waterniveau waardoor het reservoir, als bij een aquatische hoorn des overvloeds, continu overstroomt. 'Bij ons is dat nodig om het constant te filteren. Aan het eind van elke voorstelling wordt het bad ook nog eens gestofzuigd.'

Geschatte kosten van de natte enscenering, aldus De Nederlandse Opera: zo'n 100 duizend euro, van bouw tot onderhoud van het bad. Bijna driekwart van dat bedrag wordt gedeeld met de voorstellingen in Toronto en Aix en Provence.

Zo'n watermassa in huis betekent wel dat er geen ruimte is voor andere voorstellingen tussendoor. En ook op subtielere manieren laat het water zijn invloed gelden. Het orkest moest vanwege het bijzonder decorstuk verhuizen naar het hogergelegen podium. Met als gevolg dat de Chinese dirigente Xian Zhang, die haar debuut maakt bij De Nederlandse Opera, met haar rug naar de actie staat en verstoken blijft van visuele informatie. Lastig voor een operadirigent. Monitors werden overwogen. Stouten: 'Maar dat idee hebben we laten varen want die zouden ook zichtbaar zijn voor het zaalpubliek.'

Daar staat tegenover dat de hele waterhuishouding het mogelijk maakt om inpandig de bootjes af en aan te laten varen (eerste akte); de Japanse gezanten met hun mechanische nachtegaal over zee te verwelkomen aan het Chinese hof (tweede akte) en de schimmen van de keizers vroegere daden te verbeelden, die hem bezoeken als hij zijn einde voelt naderen (derde akte). Terwijl hij op zijn watersterfbed ligt, proberen die zich vanuit de diepte een weg te banen door het wateroppervlak dat door een elastisch zeil is afgedekt.

Volgens Stouten het enige moment dat er daadwerkelijk sprake is van risico's voor de spelers omdat die langere tijd onder water blijven. 'Maar de acrobaten die dat doen hebben al zoveel ervaring hiermee dat we ons daar geen zorgen over maken.'

Er zijn trouwens tal van veiligheidsmaatregelen getroffen. In de tweede kelder bevindt zich een kopie van de bak in de zaal die als reservoir en overloop dient. 'Mocht er zich boven een groot lek voordoen, dan kan binnen no time al het water van daar naar dit bad worden overgebracht.'

Er staat apparatuur die meteen alarm slaat zo gauw die water detecteert waar het niet hoort, en binnen een straal van tweeenhalve meter mag er zich geen apparatuur bevinden die op een spanning hoger dan 24 volt werkt. Dus werd ook het hele liftsysteem van de orkestbak uitgeschakeld. Aan alles is gedacht. Meters onder de repetities in de grote zaal, heerst een bijna rustgevende stilte, alleen onderbroken zacht regelmatig gedruppel. 'Condens', verzekert Stouten glimlachend en hij doet het licht van de kelder weer uit.

De Nachtegaal en andere fabels. Première donderdag. De Nederlandse Opera en het Residentie Orkest. Regisseur Robert Lepage, muzikale leiding Xian Zhang. dno.nl

EXTRA: SPEKTAKEL BIJ DE NEDERLANDSE OPERA

De Nederlandse Opera heeft een reputatie als het om spektakel gaat. Zo laaiden de vlammen metershoog op toen Siegfried zijn nieuwe zwaard smeedde in Pierre Audi's enscenering van Wagners Der Ring des Nibelungen (2005) en kronkelden brandende drakententakels op het podium.

Meer vlammen volgden in 2007 bij de Madrigalen van Monteverdi, wederom door Audi, geënsceneerd en op locatie uitgevoerd in de zuiveringshal van het Amsterdamse Westergasterrein. Tijdens Ballo delle ingrate waarin Cupido en Venus een bezoek brengen aan de onderwereld brandde het zand.

In Monteverdi's opera L'Orfeo (2007) bevond zich op het toneel een cirkelvormige plas. Die reikte niet hoger dan de enkels, maar er sloegen wel op gezette tijden vlammen uit.

undefined

Meer over