Een vis met oorringen aan

In de bloeitijd van het Romeinse Rijk ging de rijke, machtige elite zich te buiten aan weeldezucht. In Het Valkhof te Nijmegen zie je dat terug....

Wim Wirtz

Tussen de luxe en decadentie van het rijke Westen en die van het Romeinse Rijk bestaat een opmerkelijke parallel. In de westerse wereld zien we de rijkdom terug in de talrijke SUV’s, kapitale boerderettes, grachtenpanden, chirurgisch strakgetrokken mannen en vrouwen, intercontinentale reizen, dure trouwpartijen, een uitbundig uitgaansleven en een overdreven liefde voor huisdieren die worden vertroeteld als een favoriet familielid. In de bloeitijd van het Romeinse Rijk, 1ste eeuw voor en na Christus, was het niet veel anders. Keizers, senatoren en andere rijke lieden lieten aan zonnige kusten ver van Rome enorme villa’s bouwen, die werden voorzien van zeldzame oriëntaalse materialen, rijk versierde meubels, vloerverwarming, fresco’s, beeldentuinen, gebeeldhouwde buxussen en vijvers waarin vissen zwommen die met veel liefde van de baas werden omgeven.

Marcus Licinius Crassus, een gefortuneerd Romeins politicus, ging volgens de Griekse schrijver Aelianus zelfs zo ver dat hij zijn vis, een murene, oorringen en halskettinkjes met stenen aandeed, ‘helemaal zoals een mooi meisje. Ja, Crassus heeft om die vis gerouwd toen die was overleden, zo hoor ik, en hij heeft hem ook begraven.’

De elite leefde er stevig op los en ging zich te buiten aan bacchanalen, protserige kunst en door erotiek aangedreven uitdossingen. Vrouwen duwden een dure edelsteen in hun navel, lieten hun haar verven, droegen afneembare kapsels, besprenkelden zich in bad met oosterse oliën, bekleedden zich met zware gouden sieraden, maakten hun huid zachter met crèmes op basis van amandelolie en rozenwater, en gingen hun rimpels te lijf met smeerseltjes waarin vet was verwerkt van eenden, zwanen, beren of leeuwen.

Poppaea Sabina, echtgenote van keizer Nero, ging er prat op de uitvindster te zijn van Poppaeanum, een antirimpelcrème die ezelinnenmelk bevatte. Plinius de Oudere schreef over haar: ‘Poppaea, de echtgenote van keizer Nero, nam altijd vijfhonderd drachtige ezelinnen overal mee naar toe en in bad liet ze haar hele lichaam weken in die melk.’

De luxe en decadentie van het Romeinse Rijk vormen het thema van een imposante tentoonstelling in Museum Het Valkhof te Nijmegen, die vanaf vandaag tot begin januari 2009 te zien zal zijn. Het is een reizende tentoonstelling, die vrijwel volledig is samengesteld door het Nationaal Archeologisch Museum in Napels, waar een schat aan Romeinse pracht en praal ligt opgeslagen. ‘Wij hebben vierduizend fresco’s in ons bezit’, vertelt Luisa Melillo, hoofd restauraties van het museum, dinsdag in Nijmegen om uit te leggen dat er een strenge selectie moest worden gemaakt om iets van de Romeinse frescocultuur op de tentoonstelling te laten zien.

Om haar heen is het dan nog een drukte van belang met sjouwende en timmerende Napolitaanse museummedewerkers die op hun eigen luidruchtige wijze bezig zijn met de opbouw van de expositie, zoals ze dat eerder hebben gedaan in het Duitse Haltern am See in Noordrijn-Westfalen en Bremen. De Napolitanen reizen met de expositie mee, ze koesteren hun objecten, want de meeste zijn kwetsbaar, kostbaar en uniek.

Goudkust

Goudkust
De weeldezucht van de Romeinse elite – die klein en machtig was en ver af stond van de brede onderlaag – manifesteerde zich voornamelijk rondom de Golf van Napels, aan de Romeinse goudkust, met Pompeii en Herculaneum als belangrijke centra. Aanvankelijk stuitten de uitwassen van luxe en decadentie op weerzin en onbegrip bij degenen die de Romeinse traditie van soberheid en ingetogenheid hoog in het vaandel hadden en bang waren voor zedenverval en voor een verweking van de Romeinse staat. Keizer Augustus vaardigde zelfs wetten tegen overdreven luxe uit. Maar het haalde weinig uit.

Goudkust
De Romeinse geschiedschrijver Sallustius stelde vast: ‘Toen rijkdom eenmaal in ere was geraakt en vanzelf gevolgd werd door roem, invloed en politieke macht, verloor voortreffelijkheid haar glans, werd armoede een bron van schande en kreeg integriteit de schijn van opzichtige afkeuring. En zo, vanwege de rijkdom, deden bij de jongeren weeldezucht en inhaligheid gepaard met arrogantie hun intrede.’

Goudkust
Op de fresco’s van en in Pompeii zie je dat terug. In Nijmegen hangt een muurschildering van een banketscène met aanligbedden en opzettelijk klein afgebeelde slaven, van wie er een een brakende banketgenoot ondersteunt en een ander de schoenen uittrekt van een zojuist gearriveerde gast. Op een andere afbeelding, een deel van een fries, zien we twee gigantische villa’s aan de kust met de terrassen en zuilenhallen voor de koelte naar zee gericht. Computerreconstructies laten zien hoe die weelderig geornamenteerde villa’s en tuinen eruitzagen, met soms wel twee eetzalen – op het noorden voor de zomer, op het zuiden voor de winter.

Loden boiler

Loden boiler
Daartussen staan, liggen of hangen de tentoonstellingsobjecten (voor een klein deel afkomstig van het Romeinse Nijmegen), waaronder grote en kleine beelden – kopieën van beroemde Griekse sculpturen –, siervazen, sieraden, samovars, tafels, een bergkristallen drinkbeker en een gladiatorhelm. In een aparte ruimte staat een grote loden boiler in verbinding met een marmeren bad, alsof die zojuist door een plaatselijke sanitairwinkel is afgeleverd. De installatie illustreert het grote vernuft van de oude Romeinen om met warm water te doen (vloerverwarming!) wat we in onze tijd nog altijd niet kunnen laten.

Loden boiler
Veel van wat de Romeinse elite in haar villa’s liet aanbrengen, duidt op snobisme. Annelies Koster, projectleidster van de expositie, conservator archeologie van Het Valkhof en een van de samenstellers van de fraaie tentoonstellingsgids, beaamt dat. ‘Jazeker, het was vaak puur snobisme. Sommige beelden die je hier ziet, zijn ook gewoon kitsch, net als onze tuinkabouter.’

Loden boiler
Bijna vergeten: de murene met de oorringen aan. Er zwemt er een in Nijmegen, in een virtueel aquarium. Als je tenminste een hand op het touchscreen legt.

Meer over