Een vergeten prinses

De dood van prinses Diana veroorzaakte vijf jaar geleden een ongekende hype. Nu blijven Diana-boeken onverkocht en is het geplande Diana-monument in Londen slechts onderwerp van ruzie....

HEEL Engeland weet nog wie Diana was, maar bij velen beginnen de herinneringen al te vervagen. De jonge generatie is niet bijster in haar geïnteresseerd, de ouderen vragen zich steeds vaker af hoe ze zich hebben kunnen laten meeslepen in de massahysterie die haar dood op 31 augustus 1997 - vandaag precies vijf jaar geleden - teweegbracht.

Groot-Brittannië is in de twintigste eeuw herhaaldelijk geteisterd door rampspoed. Maar zelfs de ondergang van de Titanic, de V1 en V2's op Londen, het verlies van de koloniën, IRA-aanslagen en Lockerbie hebben het land niet in een zo totale staat van nationale rouw gedompeld als de dood van de jonge pronkzuchtige prinses. De Britten - normaal de kampioenen van de flegmatiek en nuchterheid - ontpopten zich in de eerste weken van september 1997 plotseling tot een banaal en oversentimenteel huilvolk.

Voor Buckingham Palace en Kensington Palace werden zoveel bloemen gelegd dat de paleizen een week later temidden van een stinkende vuilnisbelt leken te liggen. Het monument voor Diana in Althorp werd een bedevaartsoord die elke gelovige anglicaan voor zijn sterfdag moest hebben gezien. Academici lieten zich niet onbetuigd. Sommigen, zoals de godsdienstwetenschapper Linda Woodhead, noemden de dood van Diana de 'belangrijkste historische gebeurtenis ooit'. Woodhead wilde van haar sterfdag zelfs een soort zomerkerstmis maken.

Ook de politiek deed een duit in het zakje. Tony Blair bombardeerde Diana tot de 'prinses van het volk', hoewel die quote later leek te zijn gepikt uit oude publicaties (de titel People's Princess werd oorspronkelijk in 1890 gegeven aan de filantroop prinses Mary, een nicht van koningin Victoria). Achteraf kon Blair noch iemand anders precies uitleggen wat Diana met het volk had. Ze stond er mogelijk nog verder van af dan haar minzame en stijve schoonmoeder, die dit jaar terugsloeg. Bij haar gouden regeringsjubilieum oogstte zij de huldeblijken van dezelfde volksmassa's die zich vijf jaar eerder nog tegen haar hadden gekeerd, door bloemen op Diana's begrafenisauto te gooien.

De rouweruptie rond Diana was het schoolvoorbeeld van een hype, waarvoor de door tientallen boeken en biografieën - wie van de tientallen 'vriendinnen', lakeien, kapsters, schoonmaaksters en lijfwachten heeft nog niet de herinneringen te gelde gemaakt? - wijzer geworden Britten zich nu lijken te schamen. De mythe is doorgeprikt. Het land lijkt vooral met het golden jubilee van koningin Elizabeth tot bezinning te zijn gekomen. 'Diana is eigenlijk bijna vergeten', concludeert Jeffrey Richards, hoogleraar geschiedenis aan de Universiteit van Lancashire en schrijver van het boek Diana, The Making of A Saint. Twee jaar geleden was dit boek nog een geheide bestseller. Nu kan hij het naar eigen zeggen aan de straatstenen niet kwijt.

Volgens Richards hebben de media Diana na haar dood herschapen in een heilige. 'Een post-moderne heilige: eentje van imago, buitensporigheid, schoonheid en hartstocht. Haar dood kwam voor velen als een enorme schok. En iedereen voelde zich een beetje medeschuldig, omdat ze zelf in de bladen al de verhalen over haar hadden gelezen. De verering van Diana werd daardoor een soort kortstondige semi-religie waarbij iedereen op eigen manier wilde boeten voor zijn of haar zonden.'

In feite was Diana een onbetekenende persoon. Haar belangrijkste intellectuele gave was dat ze de Britse media handig voor haar karretje wist te spannen. Ze blonk niet uit door intelligente, vooruitstrevende of verfrissende ideeën. Beroemde quotes van haar zijn niet bewaard gebleven, omdat ze eenvoudig nooit op een uitspraak met eeuwigheidswaarde is betrapt. Ze was ook geen idealist. In feite besteedde ze aanmerkelijk minder tijd aan goede doelen dan het gemiddelde lid van een willekeurig koningshuis. Haar haarstyliste bekommerde zich veel meer om Diana's lokken dan de prinses zelf om de hongerige kinderen op de aardbol. Ze stond in haar leven aanzienlijk langer op de waterski's dan op de mijnenvelden. En ze omringde zich liever met de beroemdheden van deze aarde dan met zieken of gehandicapten. Ook haar vermeende zieligheid - als naïef meisje was ze gevallen voor een prins die haar in zijn kille familiekliek afsloot van de buitenwereld - is twijfelachtig. Ze kwam zelf uit een aristocratische familie die de gewoontes van het koningshuis goed kende en die op het gebied van overspel nauwelijks voor de koninklijke telgen onderdeed.

Jeffrey Richards: 'Ze heeft handig haar eigen zieligheid gecreëerd door op het juiste moment een interview over haar huwelijk te geven aan het BBC-programma Panorama en daarnaast handig informatie toe te spelen aan Andrew Morton, de schrijver van haar biografie. Zij was niet de speelbal van de media, zij manipuleerde zelf de media.'

Niettemin werd deze even labiele als listige prinses vijf jaar geleden ineens verheven tot een Moeder Theresa, zij het een met een buitengewoon mooi gezicht en volmaakte benen. Een sprookjesprinses met een vermeend hart van goud, wier historische betekenis gelijk zou moeten worden gesteld met die van Hendrik VIII, Elizabeth I en Cromwell.

Na vijf jaar beklijft echter beter het beeld van een hedonistische prinses die in 1997 een tijdelijke rimpeling veroorzaakte en die daarna in de vergeetboeken verdween. Als ze eeuwen eerder had geleefd, dan zou ze niet te pletter zijn gereden door een beschonken chauffeur, maar zou het hof waarschijnlijk zelf al veel eerder met haar hebben afgerekend. Hendrik II zou - in de woorden van een columnist van de Evening Standard - deze vrouw in de diepste kerkers hebben laten gooien, Hendrik VIII zou in de Tower haar hoofd hebben laten afhakken en George IV zou van haar gescheiden zijn.

Als ze al een sprookjesprinses was, was ze dat van de boulevardpers en roddelbladen die haar vanwege commerciële en vulgaire redenen in de armen sloten. Ze vormde dankbare kopij omdat ze zich zo graag met andere celebrities en rijken der aarde omringde. Haar wereld was niet die van de achterbuurten, hongerlijdende Afrikanen of door landmijnen getroffen kinderen, maar die van de glitter en glamour: de snelle auto's, peperdure kleding, grote party's en extravagante uitspattingen. Na haar scheiding van Charles zocht ze het gezelschap van Elton John, John Travolta, danser Barisjnikov, mode-ontwerper Versace, Dodi Al-Fayed en glamour-fotograaf Mario Testino, zodat de schijnwerpers altijd op haar gericht bleven.

Diana leefde als een uit de band springende pop- of filmster. Misschien past ze daarom in het rijtje van te vroeg overleden pop- en Hollywoodiconen als James Dean, Marilyn Monroe en Elvis Presley, eerder dan in een rijtje van belangrijke historische personages als Gandhi of Kennedy.

Richards: 'Zelf vergelijk ik de reactie op haar dood met die op de dood van Rudolph Valentino. Ook dat was een schok die bij veel mensen een soort schuldgevoel veroorzaakte. Opvallend was dat van de mensen die zo over Diana treurden, een groot deel uit jonge vrouwen bestond. Ze herkenden in haar ook iets van hun eigen problemen.'

Als Diana al het belangrijkste doelwit was van de paparazzi kwam dat omdat ze zichzelf tot gewillig doelwit had verheven. Elk bezoek aan een al dan niet naar haar genoemde liefdadigheidsinstelling stond in het kader van haar persoonlijke populariteitscampagne. Altijd waren de camera's daarbij aanwezig. Misschien was ze oprecht in haar medeleven met zieken en gehandicapten, maar uiteindelijk was Diana de superster. 'Andere leden van de koninklijke familie doen veel van hun werk voor liefdadigheidsinstellingen in stilte. Diana zorgde altijd voor optimale publiciteit', zegt Jeffrey Richards.

Vergeleken met Diana onderscheidde de in februari van dit jaar overleden prinses Margaret - een glamourprinses uit de jaren vijftig en zestig - zich door haar grote bescheidenheid. Margaret, die niet kon trouwen met de man van wie ze hield, is vermoedelijk een groter slachtoffer geweest van de koninklijke kilte en strikte etiquette dan Diana. Toen zij dit jaar echter overleed - oud, afgeleefd en bijna blind - bekommerde niemand zich om haar. 'Als ze begin jaren zestig plotseling was doodgegaan als mooie en ongetrouwde prinses zou de natie misschien ook zo massaal om haar hebben getreurd. Nu zei iedereen dat ze zichzelf had doodgerookt', zegt Jeffrey Richards.

VOOR Margaret komt er geen monument, voor Diana wel. Tony Blair stelde twee jaar geleden drie miljoen pond aan belastinggeld ter beschikking om Diana met een groot nationaal monument te herdenken. De opdracht kwam op een moment dat weinigen er nog op zaten te wachten en wordt uitgevoerd in een tijdsperiode dat vrijwel niemand er nog enthousiast over is. Er wordt nu alleen nog geruzied over de artistieke merites van het ontwerp.

Niettemin zal in Hyde Park een ovalen sloot met spetterend water worden aangelegd, het Diana Memorial. Waarschijnlijk zullen toekomstige generaties zich afvragen wie die Diana toch was. De regering Blair suggereerde onlangs de beelden van vergeten generaals en oorlogshelden langs Whitehall neer te halen. Maar Walter Raleigh lijkt na vierhonderd jaar steviger op zijn sokkel te staan dan de prinses van Wales die vijf jaar geleden zo tragisch omkwam in een zwoele Parijse zomernacht.

Rest de vraag waarom in de nazomer van 1997 de Britten hun gevoel voor understatement kwijtraakten en ineens massaal de controle over hun emoties verloren. De media hebben hierbij een belangrijke rol vervuld. Zij - door Diana's broer als moordenaars van de prinses afgeschilderd - namen na het fatale auto-ongeluk de regie in handen en maakten van de koninklijke hofhouding een groep farizeërs met koningin Elizabeth in de rol van Pontius Pilatus.

Vijf jaar later heeft de koningin de positie van haar moeder overgenomen als 's lands favoriete oma. Ze is nu bijna net zo geliefd als koningin Victoria. Diana leeft nog het meest voort in prins William. Richards: 'Zal Diana een plaats hebben in de historie? Ik denk het niet. Hoogstens een plaats in de historie van de monarchie.'

Meer over