Opinie

'Een verademing, die nieuwe paus, maar vindt zijn achterban dat ook?'

De nieuwe pauselijke stijl brengt een risico met zich mee, schrijft Paul Brill. 'Het probleem is dat de actieve aanhang juist zeer tevreden is met het bestaande programma of dat eerder nog wat wil aanscherpen dan versoepelen.'

Paus Franciscus tijdens wekelijkse audiëntie op het St. Pietersplein. Beeld ap
Paus Franciscus tijdens wekelijkse audiëntie op het St. Pietersplein.Beeld ap

Paus Franciscus zit alweer hoog en droog in Rome, maar zijn bezoek aan Brazilië galmt nog volop na. Ik was in die periode op vakantie in de Verenigde Staten. Daar komt internationaal nieuws er in de meeste media vaak bekaaid af, maar voor de pausreis was er ruime aandacht. Met als klap op de vuurpijl de geïmproviseerde persconferentie van de paus tijdens de terugreis en zijn lankmoedige uitspraak over homoseksuele priesters. Van het relaas over zijn onconventionele optreden in het vliegtuig maakte The New York Times zelfs de opening van de krant.

Een paus die zo veel coulanter opereert dan zijn twee voorgangers, zelfs al blijft de geloofsleer als zodanig vooralsnog onaangetast - dat is natuurlijk ook markant nieuws. Zeker in de VS, waar de katholieke kerk moreel én financieel zware averij heeft opgelopen vanwege de misbruikschandalen, waar religie nog altijd een belangrijkere rol speelt dan in Europa, en waar de pinksterkerken die de afgelopen tien jaar zo'n grote opmars hebben gemaakt in het katholieke Latijns-Amerika, feitelijk hun thuisbasis hebben.

Maar bij alle ophef is goeddeels voorbijgegaan aan het feit dat de paus eigenlijk een bizarre uitspraak heeft gedaan. Want wat zei hij ook alweer toen hij het had over homoseksualiteit: 'Zolang een homoseksueel van goede wil is en God zoekt, wie ben ik dan om over hem een oordeel te vellen?'

Goed en kwaad
Zulke deemoed valt in bijna iedereen te prijzen. Maar niet in de paus. Het is juist zijn heilige plicht om te oordelen, goedkeurend of afkeurend, streng dan wel mild. Hij is opperste geloofsverkondiger, plaatsvervanger van God op aarde, moraaltheoloog 001. Het benoemen van goed en kwaad is zijn core business.

Uiteraard is het een verademing om Franciscus een menselijke toon te horen aanslaan als het gaat om geloofskwesties waarover Johannes Paulus II en Benedictus XVI slechts barse leerstelligheden wisten te debiteren. Hetzelfde geldt voor de eenvoud en de ongedwongenheid die hij aan de dag legt. Maar het is zeer de vraag of dit charme-offensief duurzaam effect sorteert, meer in het bijzonder: of de katholieke kerk verloren terrein gaat herwinnen.

De waardering die de paus nu in het Westen oogst voor zijn manier van optreden, zie ik al helemaal geen vervolg krijgen in een massale terugkeer naar de kerkelijke moederschoot. Daarvoor is de ontkerstening te ver gevorderd en hebben de seksuele schandalen een te grote wond geslagen.

Maar ook in Franciscus' eigen Latijns-Amerika is een katholiek reveil geen sinecure. Dat er een miljoen Brazilianen op de pauselijke mis zijn afgekomen, lijkt indrukwekkend, maar zegt toch niet veel in een land van ruim 190 miljoen mensen, van wie 64 procent zich katholiek noemt (was bijna 90 procent).

Risico
De nieuwe pauselijke stijl brengt zelfs een risico met zich mee. Onder JP II en vooral onder Benedictus heeft het Vaticaan duidelijk gekozen voor een conservatief profiel en voor zuiverheid in de leer. Dat heeft velen, met name in het Westen, van de kerk vervreemd, maar het heeft anderzijds een gemotiveerde aanhang gecreëerd, die zaken als het celibaat en de afwijzing van homoseksualiteit als ijkpunten van het ware geloof beschouwt en bereid is om de betreffende opvattingen dwars tegen de maatschappelijke stroom in te verdedigen.

Deze overtuigde cohorte, ruim vertegenwoordigd in de top van het Vaticaan, zal zich ongetwijfeld verzetten tegen een ostentatieve koerswijziging - om maar te zwijgen van de Afrikaanse bisschoppen die in leerstelligheid, bijvoorbeeld als het gaat om de afwijzing van homoseksualiteit, juist de aantrekkingskracht van de katholieke kerk op hun continent zien.

Waar doet zich nog zo'n klem-situatie voor? Ik moet sterk denken aan de Republikeinse partij in de VS. Alom leeft het besef dat de partij in presidentsverkiezingen pas weer een serieuze kans zal maken als ze een aantal orthodoxe standpunten, die ten ene male niet meer sporen met de opvattingen van cruciale kiezersgroepen, bijstelt. Dan gaat het vooral over immigratie en homorechten.

Aanscherpen
Maar het probleem is dat de actieve aanhang juist zeer tevreden is met het bestaande programma of dat eerder nog wat wil aanscherpen dan versoepelen. Zo blijkt uit een recente opiniepeiling dat slechts 17 procent van de Republikeinen geporteerd is van een ruimhartiger immigratieregime, terwijl 36 procent vindt dat de wetgeving nog strenger zou moeten zijn.

Het betekent dat een gematigd politicus als gouverneur Chris Christie van New Jersey het zeer moeilijk krijgt, mocht hij een gooi doen naar de nominatie. Sterker: George W. Bush (voorstander van een liberaler immigratiebeleid) zou het dezer dagen niet meer redden in zijn partij. Ook niet met pauselijke zegen.

Paul Brill is buitenlandcommentator voor de Volkskrant.

undefined

Meer over