Een spontane massadienst, zonder God

Nieuwe rouw: De stille tochten hebben de weg bereid voor de rouw waarvan we afgelopen week getuige waren.

SANDER VAN WALSUM

Toen Nederland nog kerkelijk was, was rouw een privé-aangelegenheid die zichtbaar werd gemaakt voor de buitenwereld. 'De rouwkleding liet zien wie er was overleden en hoe lang het geleden was', schreef sociaal wetenschapper Léonie de Boer. 'De rouwrituelen waren algemeen bekend en duidelijk gestructureerd.' In de jaren zestig golden ze opeens als instituties die 'van bovenaf' waren opgelegd en die dus onwaarachtig waren. Hetzelfde gold voor 'nationale rouw', de gedragslijn die van kracht was op de dag van de uitvaart van een lid van het koninklijk huis.

De van knellende instituties bevrijde mens was op momenten van grote vreugde of diep verdriet dus ook wat ontheemd. Hij moest rituelen ontwikkelen die pasten bij zijn seculiere omgeving. Zonder last en ruggespraak met autoriteiten. Deze week, bij de thuiskomst van de slachtoffers van vlucht MH17, werd zichtbaar hoe massale rouw zonder voorschriften er kan uitzien. Langs de snelwegen, de aders van een overvol land, was opeens een spontane massadienst gaande. De duizenden mensen die in stilte, klappend, in vrijetijdskleding of in stemmige kleuren gehuld de onafzienbare rouwstoet aan zich voorbij zagen trekken, wekten op hun beurt de huiver van miljoenen televisiekijkers. Iedereen die dat wilde, was deelgenoot van een eredienst die zich zonder draaiboek of liturgie ontvouwde.

Een eredienst waarin God ontbrak - althans in woord en gebaar. Dat was ook het geval bij de rede die koning Willem-Alexander maandagavond hield, na zijn ontmoeting met nabestaanden in Nieuwegein. 'Waar koningin Beatrix in zo'n toespraak met enige vrijmoedigheid ook God, geloof en gebed zou hebben vermeld, ontbrak in de rede van de koning elke religieuze referentie', schreef communicatieadviseur Jan-Willem Wits donderdag in Trouw. 'Ook de kerken werden door de koning niet genoemd onder de gemeenschapsverbanden waar nabestaanden troost en saamhorigheid vonden, iets wat premier Rutte eerder nog wel deed.'

De door de Protestantse Kerk in Nederland belegde herdenkingsdienst in de Amersfoortse Sint Joriskerk sloot meer aan bij de oude rituelen. Hier was troost ingebed in bijbelse teksten en richtten de sprekers zich in hun twijfel en woede tot God. Deze bijeenkomst, uitgezonden op Nederland 2 terwijl op Nederland 1 de rouwstoet te volgen was, had zeker niet het karakter van een religieuze tegenhanger van het seculiere rouwvertoon. Ze ging er eerder naadloos in op.

De kerken fungeerden de afgelopen week als natuurlijke wijkplaats voor de rouwenden - en zullen dat de komende tijd blijven doen. Pieter Broertjes, burgemeester van Hilversum - met 13 slachtoffers uit vier gezinnen een van de zwaarst getroffen gemeenten - was zich daar naar eigen zeggen van bewust toen hij daags na de ramp tegen de pastoor van de Sint-Vituskerk, op diens vraag wat hij kon doen, zei: 'Gooi je kerk open!' Vorige week zaterdag - het lijkt een eeuwigheid geleden - was hier al een herdenkingsdienst.

De stille tochten, de processies van de ontkerkelijkte samenleving, waren de wegbereiders van de publieke rouw waarvan we de afgelopen week getuige waren. Stille tochten waren in de achterliggende decennia het vanzelfsprekende antwoord op gezinsdrama's, op de cafébrand in Volendam, op de Bijlmerramp, op de aanslag in Apeldoorn op Koninginnedag 2009 en op de vuurwerkramp in Enschede in 2000. Maar deze ritualisering bergt ook het gevaar in zich van sociale dwang. 'Je hebt heel snel het gevoel dat je in gebreke blijft als je er niet aan meedoet', zegt historica Reinildis van Ditzhuyzen - die daarbij overigens niet aan de dag van nationale rouw refereerde. 'En bij die gelegenheden moeten emoties worden gedééld. Dat is typisch iets van deze tijd. We luisteren niet naar stichtende woorden vanaf de kansel, nee: we delen elkaars emoties.' Cultuurpsycholoog Hessel Zondag spreekt in dit verband van 'pontificale rouw'.

In de zoektocht naar nieuwe vormen van rouwverwerking zijn we volgens rouwdeskundige Daan Westerink te veel doorgeslagen in het therapeutisch gesprek. 'Als kinderen iets naars meemaken, worden ze overstelpt door hulpverleners. Misschien kunnen die kinderen beter een balletje trappen dan een tekening maken met een wildvreemde mevrouw.' En zo zal ook de nieuwe rouw ooit wel weer zijn eigen tegenspraak oproepen.

undefined

Meer over