Een slachtoffer is nooit alleen maar zielig

Slachtoffers reageren zeer verschillend op wat ze is overkomen. Tilburgse onderzoekers willen weten waarom. Door Peter Giesen..

Het Oostenrijkse meisje Natascha Kampusch zat acht jaar gevangen in een kelder. Toch gaat het naar omstandigheden goed met haar, vertelde ze na haar ontsnapping. In een televisie-interview kwam ze over als een heldere, welbespraakte jonge vrouw, die zonder haat over haar ontvoerder Wolfgang Priklopil praatte.

In de media ontwaarde menige psycholoog niettemin ernstige trauma’s, waarbij de term Stockholm-syndroom veelvuldig viel. Maar slachtoffers zitten helemaal niet per definitie verslagen in een hoekje, zegt Marc Groenhuijsen, hoogleraar strafrecht en directeur van Intervict, een nieuw onderzoeksinstituut voor ‘victimologie’ aan de Universiteit van Tilburg.

Op het openingscongres van Intervict, volgende week donderdag, illustreren drie sprekers de veerkracht van het slachtoffer. Leoluca Orlando, ex-burgemeester van Palermo wilde niet buigen voor de maffia. Terry Waite zat vier jaar gevangen in Libanon. En Mukhtar Mai, een Pakistaanse vrouw, werd door een niet-officiële dorpsrechtbank veroordeeld om een groepsverkrachting te ondergaan, omdat haar 12-jarige broertje contact had gehad met een meisje van een rivaliserende stam. Van Mai werd verwacht dat ze vervolgens zelfmoord zou plegen. Gesteund door de plaatselijke imam stapte ze echter naar een officiële rechtbank, die haar verkrachters veroordeelde. Tegenwoordig leidt ze twee scholen in haar dorp.

Victimologie is een interdisciplinaire wetenschap die de laatste twintig jaar een behoorlijke vlucht heeft genomen. Wereldwijd zijn er enkele duizenden victimologen, veelal afkomstig uit de rechtsgeleerdheid, de psychologie, de sociologie of de economie. Het Tilburgse instituut telt zo’n 25 stafleden.

Beroemde zaken als die van Terry Waite of Mukhtar Mai laten zien dat slachtoffers niet gedoemd zijn om als een geestelijk wrak door hun verdere leven te gaan. Sommige slachtoffers komen er op eigen kracht bovenop, maar anderen zijn wel getraumatiseerd en hebben hulp nodig. Die verschillen zijn echter nauwelijks in kaart gebracht. Niemand weet precies hoe groot deze categorieën zijn.

Netwerk

‘Er is een gebrek aan systematisch onderzoek. Dat is ook een van de redenen om dit instituut op te richten’, zegt Groenhuijsen. Slachtoffers reageren verschillend, afhankelijk van zaken als het type delict, persoonlijkheidskenmerken en het sociale netwerk van het slachtoffer. Op basis van zulke factoren willen de victimologen typologieën en modellen ontwikkelen, zegt Groenhuijsen.

Politie en hulpverleners zouden daarmee hun voordeel kunnen doen. ‘Nu wordt slachtofferhulp aangeboden aan mensen die het helemaal niet nodig hebben. Aan de andere kant vindt eenderde van de slachtoffers dat ze niet voldoende worden geholpen. Als je daar meer inzicht in hebt, kun je hulp veel efficiënter inzetten.’

De maatschappelijke positie van het slachtoffer is de afgelopen decennia versterkt. Volgens de sociaal-psycholoog Hans Boutellier fungeert het slachtoffer als moreel ijkpunt in een pluriforme samenleving. Over normen en waarden wordt heel verschillend gedacht, maar met slachtoffers heeft iedereen medelijden.

‘Dat is waar, maar het is maar één kant van de zaak’, zegt Groenhuijsen. ‘Over slachtoffers wordt ambivalent gedacht. Mensen hebben medelijden met slachtoffers, maar ze worden ook gezien als losers waarmee we ons als succesvolle burgers niet graag identificeren. Slachtoffers krijgen vaak een zelfde soort reactie als mensen die een dierbare verloren hebben of door een ernstige ziekte worden getroffen. In het begin is er uitputtend medeleven, daarna wordt er al snel gezegd: nu weten we het wel, het leven gaat door.’

Ook bestaat er de neiging om het slachtoffer zelf de schuld te geven. ‘Een heel begrijpelijk psychologisch mechanisme. We vinden het angstaanjagend om in een wereld te leven waarin we zo maar slachtoffer van een misdrijf kunnen worden. Daarom zoeken we naar factoren die het slachtofferschap kunnen verklaren. Toen de restaurateur Gerard Fagel in De Hoefslag werd doodgeschoten, werd er in de media gespeculeerd over illegale activiteiten of een buitenechtelijke relatie als verklaring voor de moord. Bij de ontvoering van Claudia Melchers: de familie zou wel in de cocaïnehandel zitten.’

Zo proberen burgers zichzelf gerust te stellen. ‘Voor een slachtoffer heel kwetsend’, zegt Groenhuijsen.

Veelslachtoffer

Naast de veelpleger bestaat ook het ‘veelslachtoffer’. Van de volwassen bevolking wordt 14 procent het slachtoffer van 70 procent van de zelf gerapporteerde delicten. Ook wordt 17 procent van de bevolking het slachtoffer van 45 procent van de geweldsdelicten.

Groenhuijsen: ‘Sommige vormen van herhaald slachtofferschap zijn verklaarbaar. Na een inbraak is de kans op een nieuwe vier keer zo hoog als daarvoor. De inbrekers kennen de weg en weten dat er nieuwe spullen staan.

‘En slachtoffers van geweld lopen meer kans om een tweede keer in elkaar geslagen te worden. Die cijfers worden sterk beïnvloed door huiselijk geweld. Uit studie blijkt dat vrouwen vaak een keer of tien worden mishandeld voordat zij aangifte doen.

‘Als we weten welke vrouwen de meeste kans lopen op herhaald slachtofferschap, kunnen politie en hulpverleners nieuwe delicten voorkomen.’

Meer over