Nieuws

Een scholekster is meer onder de indruk van een transportvliegtuig dan van een F-16

Scholeksters hebben een stuk minder last van straaljagers dan van transportvliegtuigen, blijkt uit onderzoek van het Nederlands Instituut voor Ecologie (NIOO). Toch is het belangrijk om verstoringen zoveel mogelijk te vermijden, vooral in strenge winters.

Een scholekster met op zijn rug een gps-zender. Beeld Chirp
Een scholekster met op zijn rug een gps-zender.Beeld Chirp

De Waddenzee is een belangrijk overwinteringsgebied voor de scholekster. Elk jaar strijken er daar en elders langs de kust zo’n 180.000 neer, maar dat aantal neemt al vijftig jaar lang af. Dat komt deels door strenge winters, wanneer er weinig voedsel beschikbaar is. Maar ook luchtmachtactiviteiten op Vlieland hebben invloed op de vogels, blijkt uit onderzoek van NIOO-promovendus Henk-Jan van der Kolk.

Voor zijn proefschrift, dat hij woensdag verdedigt aan de Radboud Universiteit, volgde de ecoloog drie winters lang honderd scholeksters op de Vliehors via een gps-trackertje op hun rug. Op deze 24 vierkante kilometer grote zandplaat aan de westpunt van Vlieland oefenen defensie en de Navo al tientallen jaren intensief, onder andere met vliegtuigen en explosieven. Al bijna net zolang maken natuurorganisaties zich zorgen over de gevolgen hiervan voor natuur en milieu.

De scholekster lijkt weinig onder de indruk van het leger, zag Van der Kolk, althans als het gaat om straaljagers, die met grote regelmaat overkomen. ‘Ze vliegen hooguit een seconde of tien op, om een stukje verder te gaan zitten – als ze al reageren’, vertelt de ecoloog aan de telefoon.

Bij Hercules-transportvliegtuigen daarentegen, waarmee defensie minder vaak oefent, raken de scholeksters wel van slag. Dan wijken ze juist vaak uit naar andere eilanden zoals Texel of Griend, tientallen kilometers verderop. Ook bij helikopters en afgeworpen explosieven vliegen de vogels al snel een paar kilometer weg.

Op zulke dagen verbruiken de vogels zo’n 8,5 procent extra energie, berekende Van der Kolk met een uitgebreid wiskundig model. Alle verstoringen samen kosten de scholekster zoveel energie dat hij per dag gemiddeld vijf minuten langer naar voedsel moeten zoeken.

Dat lijkt misschien niet zoveel, zegt Van der Kolk, maar in strenge winters, als elk grammetje telt, kan het net het verschil maken tussen wel of niet overleven. Bovendien zag de ecoloog dat de rosse grutto (die hij minder intensief onderzocht) drie keer zo vaak reageert op straaljagers als scholeksters.

Trekvogelecologie

Theunis Piersma, hoogleraar trekvogelecologie aan de Rijksuniversiteit Groningen en niet betrokken bij de studie, noemt het onderzoek ‘mooi en elegant uitgevoerd’. Wel wijst hij erop dat de bevindingen niet representatief hoeven te zijn voor alle scholeksters. ‘De populatie op de Vliehors is misschien een subgroep die goed tegen verstoringen kan’, zegt hij in een telefonische reactie. ‘Vogelsoorten die er maar een paar weken verblijven, zoals de rosse grutto, lijken duidelijk een stuk kwetsbaarder.’

Dat een F-16 minder verstoort dan een Hercules, komt vooral door gewenning, denkt Piersma. ‘In Canada zag ik ooit precies het omgekeerde bij kanoeten die vlak bij een landingsbaan van Herculesvliegtuigen leefden.’ Zij reageerden daar juist nauwelijks op.

Hoe het nu verder moet met de luchtmachtoefeningen? Hoe minder, hoe beter, zegt Van der Kolk, vooral met zeer koud weer. ‘En bij extreem hoog water, want dan hebben de vogels weinig uitwijkmogelijkheden. Defensie heeft aangegeven ermee aan de slag te gaan.’ Helemaal stoppen hoeft defensie wat de promovendus betreft niet op de Vliehors, omdat het gebied dan meer toeristen zou kunnen trekken. ‘Daar hebben vogels óók last van.’

Meer over