EEN REUS MET DUIZEND OGEN

BUITEN haar nabestaanden zou niemand ooit iets over de dood van Lucien Fila te horen hebben gekregen, als niet..

Argos, een journalistieke radiorubriek van de VPRO, het hartverscheurende verhaal wereldkundig had gemaakt.

Lucien, een 29-jarige heroinegebruikster, werd na een veroordeling wegens winkeldiefstal eind oktober 1993 voor drie weken opgesloten in de Noordlimburgse vrouwengevangenis Ter Peel en is daar niet meer levend uitgekomen. Zij heeft dagenlang vergeefs gesmeekt om meer methadon, zij heeft gruwelijk geleden. Verstoken van de hulp waar mede-gedetineerden haar om hebben horen gillen, stikte zij op 18 november 1993 in haar braaksel.

Wij leven in een beschaafd land met een, naar verhouding, nog steeds humaan gevangenisstelsel. Daar gebeuren ongelukken, daar worden fouten gemaakt, daar komt nalatigheid voor, daar is zelfs machtsmisbruik waarschijnlijk niet geheel te vermijden. Wèl te vermijden is dat fouten worden verdoezeld, verantwoordelijkheid ontlopen, onderzoek gefrustreerd, controle onmogelijk gemaakt. Waar dat gebeurt, moeten we vrezen voor willekeur en rechteloosheid. Journalistieke argwaan is een remedie daartegen.

Na de dood van Lucien Fila kreeg haar familie onvoldoende opheldering. Hautaine gevangenisautoriteiten deden er het zwijgen toe en de plaatselijke politie verhoorde bij een routine-onderzoek geen getuigen. Die waren er echter wel. Zij werden opgespoord door verslaggevers van Argos die op 14 april en 16 juni een aangrijpende reconstructie presenteerden van de mensonterende manier waarop Lucien Fila aan haar einde kwam. Waarom, vroeg Argos, is er geen dokter bij Lucien gekomen toen zij zo ziek was? Waarom heeft de rijksrecherche geen onderzoek ingesteld? Waarom doen de gevangenisautoriteiten zo geheimzinnig?

Vervolgens ging het zoals het hoort te gaan: het Kamerlid B. Dittrich (D66) stelde vragen aan de minister van Justitie en het Openbaar Ministerie gelastte alsnog een onderzoek. Mogelijk zal daaruit blijken dat er geen sprake is van strafbare verwijten, maar dat behoort eerst zorgvuldig en objectief te worden vastgesteld, zodat een publiek oordeel kan worden geveld.

In de Griekse mythologie is Argos de allesziende waakzame reus met duizend ogen over zijn hele lichaam. Tegenwoordig is Argos, vrij naar Winston Churchill, 'een klein mannetje met een klein potloodje'. Het kan ook een klein vrouwtje zijn met een microfoon. De gelijknamige VPRO-rubriek heeft de afgelopen drie seizoenen een aantal kwesties aan de orde gesteld die er niet om liegen: het verleden van procureur-generaal Gonçalves, een omstreden deal tussen Philips en de Rabobank over verkoop en leasing van know how, het schrikbarend toegenomen gebruik van illegale bestrijdingsmiddelen in de landbouw, het disfunctioneren van contactambtenaren van Justitie in asielprocedures.

Vormt Argos een gunstige uitzondering in de Nederlandse journalistiek? Wat de radio betreft zeker. Op de televisie valt het werk van de KRO-rubriek Reporter op en ook door dagbladen wordt soms systematisch onderzoek verricht om verborgen informatie aan het licht te brengen. In het bijzonder naar aanleiding van de IRT-affaire en de opsporingsmethoden van politie en justitie zijn daarmee opvallende resultaten geboekt.

Het blijft echter mondjesmaat. Onthullingsjournalistiek staat in een kwade reuk. Journalisten kunnen geen kwaad doen zolang zij zich ertoe beperken persberichten door te geven, rapporten samen te vatten, voor de hand liggende vragen te stellen en voor de hand liggende antwoorden van gezagsdragers te noteren. Maar toen Reporter het commissariaat van CDA-lijstaanvoerder Brinkman bij de dubieuze firma Arscop wereldkundig maakte, stak er een storm van kritiek op wegens de vorm waarin de onthulling werd gebracht.

En wat gebeurde vorige week toen Nova een uitzending wijdde aan de belastingmoraal van minister Wijers? Premier Kok sprak van 'smaad', FNV-bestuurder De Waal noemde het 'een dieptepunt', en werkgeversvoorzitter Kamminga ontwaarde een actie 'beschadiging Wijers'. Natuurlijk kan men van mening verschillen over de door Nova gelegde accenten en zich afvragen of de aangedragen feiten voldoende basis vormden voor de weidse conclusies die twee deskundigen eraan verbonden. Maar de regering had ook kunnen volstaan met een zakelijke verdediging, zonder Nova meteen in de verdachtenbank te zetten. Voor vruchtbare onderzoeksjournalistiek moet een klimaat bestaan: er is altijd reden voor journalistieke achterdocht en scepsis.

Artikel 1 van de internationale erecode voor journalisten luidt: eerbied voor de waarheid en voor het recht van het publiek op de waarheid is de eerste plicht van de journalist. Maar, vroeg Pontius Pilatus al, wat is waarheid? Daar valt even lang over te praten als over objectiviteit en neutraliteit. In de journalistieke praktijk voldoet in veel gevallen deze werkdefinitie: waarheid is wat de autoriteiten, overheden en voorlichters bij voorkeur verborgen willen houden.

Meer over