Een reddende ark voor de Dick Hillenii-kikker en de rest

Biologen van Europese dierentuinen waren de afgelopen twee weken op Jersey bijeen om te leren hoe ze bedreigde kikkers kunnen kweken.Door Marieke Aarden..

Voor het eerst in de geschiedenis heeft de International Union for Conservation of Nature (IUCN) de dierentuinen in Europa en de VS opgeroepen kikkers in het wild te vangen en te kweken. Zo moeten reservepopulaties ontstaan die kunnen voorkomen dat steeds meer kikkers van het wereldtoneel verdwijnen.

Wereldwijd zijn de 6190 soorten kikkers, padden, salamanders en wormsalamanders (amfibieën) in een gevaarlijk neergaande spiraal terechtgekomen. Al in de jaren negentig leek hun dunne huid extra gevoelig voor ultraviolette straling die door het gat in de ozonlaag kwam. Ook verlies van leefgebied en verontreiniging doen een aanslag op de kikker. Bovendien staan de kikkers bloot aan de dodelijke schimmelziekte chytridiomycosis, die kan worden veroorzaakt door de chytrid.

De helft van all eerdergenoemde soorten neemt in aantal af, niet minder dan eenderde wordt met uitsterven bedreigd en 120 soorten zijn al uitgestorven, zegt Eugène Bruins, curator amfibieën in de Amsterdamse dierentuin Artis. Bruins is een van de 21 cursisten uit de Europese dierentuinen, die afgelopen twee weken op het Britse eiland Jersey leerden om zelf een reservepopulatie te kweken. Redden wat er nog te redden valt, is de gedachte achter deze ‘Ark der Amfibieën’.

Op Jersey is Durrell Wildlife Conservation gehuisvest, dat een reputatie heeft als het gaat om het fokken van wilde dieren in gevangenschap en zo te voorkomen dat ze uitsterven. Er is een dierentuin en een opleidingscentrum, waar dr. Gerardo Garcia als hoofd van de afdeling herpatologie de cursisten traint.

Het kweken van de kikkers moet in een biologisch veilige ruimte gebeuren omdat de chytrid-schimmel, die zich via het water of bodemresten onder de zool van een laars verspreidt, zeer besmettelijk is. Op het terrein van Durrell Wildlife Conservation staan oude zeecontainers, die daartoe worden omgebouwd.

Neutraliseren

Neutraliseren
Twee van de zes containers ondergaan inmiddels een totale metamorfose. In elke container wordt een douche aangelegd ter ontsmetting van de verzorgers. Ventilatoren verversen de lucht, gesloten watersystemen zorgen voor de aan- en afvoer van water naar een ondergrondse tank. Water wordt daar met bleekmiddel behandeld om schimmels te neutraliseren.

Neutraliseren
‘Eerst gaan we de kikkers uit Engeland beschermen’, zegt Garcia. Daar is de eerste container voor bestemd, waarin 28 glazen bakken in twee rijen boven elkaar staan opgesteld.

Neutraliseren
De tweede container, waarvan het leidingennet er al veel praktischer uitziet omdat van de fouten van de eerste is geleerd, is bestemd voor de tropische kikkers. ‘Het idee is dat de dierentuinen elders in Europa dit concept ook gaan toepassen’, zegt Garcia.

Neutraliseren
Nederland en België hebben de koppen al bij elkaar gestoken. Zo hebben Artis, Blijdorp (Rotterdam) en Antwerpen Zoo elk hun expert naar Jersey gestuurd.

Neutraliseren
‘Dit is een karwei van lange adem’, zegt Henk Zwartepoorte van Blijdorp. ‘Als je er eenmaal aan begint, zit je er voor zo’n acht jaar aan vast.’ Ben van Dyck is in Antwerpen de drijvende kracht achter de Ark der Amfibieën. ‘Zes jaar geleden stond ik er alleen voor, maar nu zijn kikkers ineens een hot onderwerp geworden.’

Neutraliseren
Van Dyck vindt dat de bezoekers eerst geïnteresseerd moeten raken. ‘We moeten ze prikkelen door de grote diversiteit van kikkers te laten zien. Door te verhalen over hoe ze leven, zich voortplanten. Want het ophangen van borden dat het slecht gaat met de kikker, dat werkt niet.’

Neutraliseren
De Nederlandse dierentuinen zullen eerst ervaring willen opdoen met minder bedreigde soorten, vermoedt Bruins. Artis zal dan een soort zoeken die enige verwantschap heeft met Nederland. ‘Misschien is de Dick Hillenii uit Zuid-Spanje iets voor ons’, zegt Bruins, verwijzend naar de Nederlandse dichter, schrijver en bioloog Dick Hillenius naar wie deze kikker is genoemd.

Neutraliseren
Op de cursus is ook amfibieënexpert Ilze Dunce van de Zoo uit Riga (Letland) van de partij. Haar dierentuin telt 48 amfibieën, en dat maakt Letland tot een zeer grote in Europa. Helaas is ook Riga enige tijd geleden getroffen door de chytrid-schimmel. Dunce is van plan de andere Baltische landen en Rusland voor de reservekweek te interesseren.

Neutraliseren
Er is een prioriteitenlijst opgesteld van kikkers die eerst behandeld moeten worden, zoals de Taurus-kikker, de Balearen-vroedmeesterpad, de Perzische grotsalamander, de Corsicaanse schijftongkikker en de Egeïsche salamander.

Zwangerschapstest

Zwangerschapstest
Vermoedelijk heeft de klauwkikker uit Zuid-Afrika bijgedragen aan de snelle verspreiding van de chytrid-schimmel. Deze kikkers gingen massaal de wereld over omdat ze werden gebruikt bij zwangerschapstesten, de voorloper van de predictortest. Urine van de vrouw die wilde weten of ze zwanger was, werd in een vrouwelijke klauwkikker gespoten. Het kikkervrouwtje legde binnen een half uur eitjes als de vrouw zwanger was, daartoe aangezet door haar hormonen.

Zwangerschapstest
In 1998 verscheen de schimmel, die geholpen door klimaatverandering nu zo welig tiert, in Australië. De gistachtige schimmel sluit de huid af en voorkomt dat gassen via de doorlaatbare huid kunnen ontsnappen. Daardoor stikt de kikker. Na Australië begon de schimmel huis te houden in Afrika en Amerika. Ook in Engeland, Frankrijk, Portugal, Spanje en Duitsland is de schimmel waargenomen.

Zwangerschapstest
‘Het is een kwestie van tijd voordat hij Nederland en België bereikt’, zegt Garcia. Bruins vermoedt dat hobbyisten die kikkers ruilen en verhandelen, allang met de schimmel te maken hebben gehad, maar erover zwegen uit angst dat ze hun dieren niet meer kunnen ruilen. Dode kikkers worden gemakkelijk door de wc gespoeld of gaan de klikobak in. Dat is een zekere manier om de schimmel snel te verspreiden, zegt Bruins. Hij adviseert dode exemplaren een paar dagen in een bleekmiddel te leggen, zodat de besmetting geneutraliseerd wordt. Daarna kunnen ze zonder bezwaar door het toilet of in de kliko.

Zwangerschapstest
Het beste middel tegen de schimmel is vooralsnog itraconazole. Na een aantal korte dagelijkse baden in een oplossing van het middel met water kan de kikker al snel weer opknappen. Pech voor Dunze, want itraconazole is in Letland nog niet toegelaten. Misschien dat zij iets heeft aan chloramphenicol, bekend als oogzalfje.

Meer over