Een rechtse strijd voor een betere wereld

Elke woensdag op VKGeschiedenis.nl: een column over actuele historische gebeurtenis. Vandaag: Peter Giesen over de opkomst van de PVV in Almere.

Peter Giesen

Maar wat bezielt de inwoners van al die keurige nieuwbouwwijkjes van Almere, waar eigenlijk nooit iets aan de hand is? De Almeerse PvdA-wethouder Adri Duivesteijn werd er zelf een beetje wanhopig van. Almere behoort tot de veiligste plaatsen van Nederland, het aantal misdrijven daalde er vorig jaar met 13 procent, het aantal overvallen zelfs met 31 procent. En toch stemmen de inwoners massaal op iemand die stadscommando’s belooft.

Postmaterialisme

De verkiezingen in Almere illustreren echter de opmars van het ‘postmaterialisme’, een term die bedacht werd door de Amerikaanse politicoloog Ronald Inglehart. Als mensen opgroeien in armoedige omstandigheden, kiezen zij voor partijen waarmee ze economisch vooruit denken te komen.

Maar in een welvarende samenleving hangt het stemgedrag af van heel andere factoren. Links ‘postmaterialisme’ vinden we heel gewoon: zorg voor het milieu, mededogen met de arme Afrikanen, gelijke rechten voor man en vrouw.

Maar het populisme kan gezien worden als rechts postmaterialisme: angst voor toenemende criminaliteit, mededogen met overvallen winkeliers, het verlangen naar een homogene samenleving. Of deze punten gebaseerd zijn op de realiteit en zo ja, of het populisme daar oplossingen voor biedt, is natuurlijk zeer de vraag, maar hetzelfde kan vanuit rechts perspectief worden gezegd over linkse ideeën.

Er zijn in elk geval opvallende paralellen. Angst (links: de vernietiging van de aarde, rechts: islamisering) gaat gepaard met een ideaal van een betere wereld (links: rechtvaardige wereld, rechts: een veilig en Nederlands Nederland).

Designmeubels

Ik heb Inglehart ooit geïnterviewd, aan het einde van de jaren tachtig. Destijds stelde ik hem een paar kritische vragen. Waren die postmaterialisten geen enorme materialisten, die dol waren op designmeubels en verre reizen? Dat was een zwak punt in de theorie, gaf Inglehart toe, maar hij handhaafde zijn centrale punt: welvarende mensen laten hun stemgedrag veelal niet meer afhangen van hun economische belangen.

Waar Inglehart en ik destijds niet over praatten, was de mogelijkheid van een rechts postmaterialisme. Allebei associeerden we postmaterialisme met links en materialisme met rechts. Maar de ontwikkelingen van de afgelopen jaren hebben Inglehart meer gelijk gegeven dan hij destijds bevroedde. Postmaterialisme bleek twee kanten op te kunnen gaan. Zo draaien verkiezingen steeds minder om sociaal-economische belangen, steeds meer om culturele kwesties.

Loonstrookje

Ons sociaal-economisch belang kunnen we elke maand aflezen op ons loonstrookje. Maar onze ideeën over culturele kwesties zijn veelal niet gebaseerd op zaken die we aan den lijve ondervinden. ‘De’ samenleving is immers een abstractie, een eenheid die we niet met eigen ogen kunnen aanschouwen, zoals we onze straat kunnen zien. Ons beeld van de samenleving is doorgaans gebaseerd op een combinatie van eigen ervaringen en beelden die via de media tot ons komen. Die beeldvorming hoeft niet (volledig) overeen te komen met de werkelijkheid.

We vertellen onszelf een verhaal over de samenleving, schreef de historicus Benedict Anderson in zijn baanbrekende studie Imagined Communities. ‘De’ samenleving is immers een abstractie die we niet met eigen ogen kunnen aanschouwen, zoals we dat kunnen met de straat waarin we wonen. Ons beeld van de samenleving is gebaseerd op een combinatie van eigen ervaringen en beeldvorming, vooral via de media.

Anderson maakte een vergelijking met de roman. Voor veel mensen biedt een roman een diepere waarheid, juist omdat hij de rommelige werkelijkheid terugbrengt tot een duidelijke essentie. Dat geldt ook voor de PVV: het kan wel zijn dat veel Turken en Marokkanen brave en hardwerkende burgers zijn, toch is de islam een gevaar voor de samenleving.

Op die manier wordt beeldvorming realiteit, zoals in het befaamde ‘Thomas theorema’ uit de sociologie: ‘If men define their situations as real, they are real in their consequences’.

PVV Almere Beeld
PVV Almere
Meer over