Een recept tegen luiheid

Geen tijd voor dolce far niente, al brandt de Afrikaanse zon onbarmhartig. Stokerijen, distilleerketels, eikenhouten vaten zullen we zien. Ga er maar eens aan staan: de Kaapse brandewijnroute in welgeteld één dag....

Op de terugweg van Franschhoek naar Stellenbosch komen de sterke verhalen. 'Wij hebben nog wodka aan het Russische leger geleverd, terwijl er een wereldwijde boycot was tegen Zuid-Afrika. Vraag me niet precies hoe. Die handel verliep via Chinese tussenpersonen, als ik me niet vergis.'

Pietman Retief vertelt met zichtbaar plezier. De Bourgondische lunch in de kelder van de wijngaarden van landgoed Haute Cabrière is gedaan, de glazen Fine de Jourdan zijn geleegd. Tijd voor wat kruidige anekdotes uit de boerenbranche.

'Ag ja nee, man. Een boer moes een plan maak, in daai tijd. We hebben ook nog sinaasappels uit Lesotho geëxporteerd. Terwijl daar geen citrusboom staat'.

Uitstekende brandewijn, die Fine de Jourdan. En de fles chardonnay van het landgoed bij de maaltijd mocht er ook zijn. De combinatie resulteert in een rozig gevoel van welbevinden en sterke aandrang om kalmpjes onder een oude boom in het gras te gaan liggen. Wat zou het aangenaam zijn de rest van de middag in een zoete siësta te laten verglijden, met uitzicht op het blauwe silhouet van de Bo-Kaapse bergen.

Het mag niet zo zijn. We moeten verder, zegt Pietman. Op naar het volgende adres, waar een prachtige fles Oude Molen brandy, veertien jaar oud, al weer staat te wachten om geproefd te worden.

Dat is het lot als je op pad gaat met Pietman Retief, een telg uit een oud Hugenotengeslacht met wortels in de Franse Loire-vallei. Pietman oefent een zwaar beroep uit: hij is directeur van de Zuid-Afrikaanse Brandewynstigting. En dus zal hij zijn gast stokerijen laten zien en brandewijn laten proeven tot deze erbij neervalt.

Geen tijd voor dolce far niente, al brandt de Afrikaanse zon onbarmhartig. Stokerijen, distilleerketels, eikenhouten vaten zullen we zien. Ga er maar eens aan staan: de Kaapse brandewijnroute in welgeteld één dag.

Beulswerk, dat is het.

Even na tienen 's ochtends deden we al het Van Ryn-proeflokaal aan. Vanwege het matineuze uur staat er voor de bezoekers gelukkig slechts een glaasje gekoelde abrikozenlikeur klaar. 'Het is toch beter om de dag rustig te beginnen', memoreert de gids van het huis, voordat hij ons langs de ketels en de vaten leidt. 'Anders haalt u het einde van de route niet.'

De Van Ryn-kelder in het gehucht Vlottenburg, tussen de majestueuze heuvels van het wijnland van de West-Kaap, is een van de grootste stokers van Zuid-Afrika. Zoals ieder land met wijngaarden heeft Zuid-Afrika een lange traditie in het stoken van brandewijn.

In het standaardboek Brandewyn in Suid-Afrika, van de hand van de schrijver - en brandewijnliefhebber - André Brink, valt te lezen dat de branche al meer dan driehonderd jaar oud is. In 1657, kort nadat Jan van Riebeeck op de Kaap was geland om er voor de Verenigde Oost-Indische Compagnie een verversingspost te stichten op de route van Holland naar Indië, stuurde de VOC-leiding Joost Blanck van Imleek met twee stookketels op het schip Amersfoort naar de Kaap, om aan de vraag van het scheeps- en kolonievolk naar sterke drank te voldoen.

Het lokaal gestookte product heeft lange tijd geen erg beste naam. 'Van dit soort rommel', noteert in 1801 John Barrow, de Britse controleur-generaal van de Kaap, 'wordt het meeste vuurwater gefabriceerd dat verkocht wordt onder de naam Brandewyn die door zijn inferieure kwaliteit niet alleen het lichaam vergiftigt, maar ook de zeden corrumpeert van de lagere klasse in de stad, en van de boeren.'

Tegenwoordig is de kwaliteit een stuk beter. Vooral de laatste twintig jaar is door de Kaapse wijnindustrie, met grote bedrijven als KWV voorop, flink geïnvesteerd. De brandewijn heeft een zachtere smaak gekregen door veroudering in vaten van Frans eikenhout, en kan volgens de kenners moeiteloos concurreren met Spaanse en Italiaanse brandy.

De moderne Zuid-Afrikaanse brandewijn mag daarom niet verward worden met witblits, een ander inheems boeren-brouwsel. Witblits: wie alleen de naam op de tong proeft, weet eigenlijk al genoeg. Qua smaak lijkt het op een mix van tequila en vliegtuigbrandstof, al zijn er ook lieden die er een verdwaalde variant van de oer-Hollandse jenever in herkennen. Zelfs geringe consumptie leidt, zo wil het gerucht, al tot bovenmatige hersenschade. Wimpel, indien bij een bezoek ergens in de binnenlanden van Zuid-Afrika de gastheer onverhoopt een glas aanbiedt, de witblits daarom beleefd af.

Nee, dan de Kaapse brandewijn. Mits met mate genuttigd goed voor het humeur, en volgens het standaardwerk van Brink vanouds een probaat middel tegen een indrukwekkende reeks aandoeningen, van roos en oorpijn - warme brandewijn inbrengen en met een watje afsluiten - tot stuipen, wormen, difterie en gangreen.

De brandewijnroute voert in totaal langs tien stokerijen, van massaproductie - 120 ketels - zoals KWV in Worcester tot ouderwets ambachtelijke. Dankzij de liefhebberij van enkele wijnboeren, die het op ambachtelijke schaal stoken van brandewijn weer hebben opgepakt, is er inmiddels estate-brandy. Die kan, zo wordt gefluisterd, de vergelijking met de betere Franse cognac inmiddels aardig doorstaan.

Worcester is te ver, besluit Pietman Retief gelukkig na de lunch in Franschhoek. De kelders van Van Ryn, Avontuur, Louisenhof en Backsberg zijn bezocht, de tong is moe van het proeven. Dringend advies daarom aan de doorzetters, die de route uitputtend willen doen: neem in Franschhoek een rustpauze met overnachting.

De volgende dag is er nog alle gelegenheid verder te reizen naar dieper in het Kaapse achterland gelegen kelders als Olaf Bergh, Laborie en Claridge.

Hecht in ieder geval niet teveel geloof aan het advies dat de Van Ryn-stokerij in Vlottenburg de argeloze bezoeker aanbiedt. Brandewijn helpt tegen de aandrang tot siësta, zo suggereert een oud recept dat ingelijst aan de muur van het proeflokaal hangt, in die aparte boerenstokerstaal die Afrikaans heet.

'Als di men nie erg het aan werk, doet by een bottel goeie brandewijn: 1 neut, kaneel di swaarte van 2 neute, ditto na'eltjies, ditto foelie, grijpie saffraan. Als getrek is, gooi af in anner bottel, en dan 'n flessie Hofmansdruppels er in en 'n lepeltjie fijn gestampte anijs. Di drink smorrens nugter en di luihijd is uitstekend goed genees. Nog drink als gedaenheid weer begin..

Ag ja nee, man. Vergeet het maar.

Meer over