Een rare kermis vol neuroses

Figuranten van Arnon Grunberg, door 't Bos Producties, regie Judith de Rijke. In Leidse Schouwburg 13 februari; tournee...

HEIN JANSSEN

THEATER

De schrijver zelf had de grootste lol tijdens de première van Figuranten, de toneelversie van zijn gelijknamige roman uit 1997. Arnon Grunberg moest vaak lachen, vaker dan het publiek. Logisch, hij zag zijn figuren die tot dan toe alleen op papier hadden bestaan ineens als mensen van vlees en bloed over het podium rennen. Ach, dus zo ziet vader Eckstein eruit en Ewald is veel knapper dan ik dacht.

De toneelversie van Figuranten heeft alleen maar de hartenklop van het boek, werd vooraf nadrukkelijk gemeld, het boek wordt zeker niet naverteld. Grunberg heeft in wezen een nieuw stuk geschreven waarin de personages in één ruimte bij elkaar worden gezet en fast forward een samenvatting van de thematiek geven. Voor wie het boek niet gelezen heeft, moeten al die types een zooitje ongeregeld zijn. Wie het wel kent, zal ze herkennen en bevestigd worden in wat hij al wist: Grunbergs tragikomische figuranten zullen altijd onderweg zijn naar een plekje onder de zon.

Het stuk zet veel meer dan het boek de jonge en de oude generatie tegenover elkaar. Ewald Krieg, Michael Eckstein (bijnaam Broccoli) en Elvira die zo hevig dromen van beroemd worden in Amerika, zitten gevangen in het restaurant van vader Eckstein. De jongeren willen de wereld in, de ouderen houden ze tegen - niet moedwillig, maar vanwege de geschiedenis.

Het accent in de voorstelling ligt op de ouders Eckstein, en hoewel er weinig woorden aan worden vuil gemaakt, zit de oorlog ze nog steeds in de weg. 'Nooit in lijn 24 gaan zitten, want die zit vol Marokkanen en die willen een islamitische staat stichten en alle Joden vermoorden', zegt moeder Eckstein. Het illustreert haar angst en waarom ze altijd op reis is, altijd met koffers in de weer.

Het thema van de oudere generatie die na de oorlog nergens meer rust vindt en die onrust overdraagt aan de jongeren, doet denken aan Judith Herzbergs Leedvermaak. Figuranten mist de dramatische poëzie daarvan, maar heeft diezelfde ongezegde betekenis. Als theaterproductie lijkt het in de verte op Trainspotting, zij het dat hier gedroomd wordt van een filmcarrière en in Trainspotting alleen maar heroïne gespoten wordt. De roes die ze najagen in dezelfde, de middelen zijn anders.

De regie van Judith de Rijke is snel en brutaal. Korte, door elkaar gesneden dialogen worden afgewisseld met langere bespiegelingen, Italiaanse smartlappen, karaoke en af en toe een raar dansje. De Rijke heeft haar spelers tot strak en heftig acteren aangezet, vol tics en bloot liggende zenuwen. Bij de jongeren gaan Vincent Croiset (Ewald) en Alice Reys (Elvira) daarin het verst maar ze worden overtroffen door Els Ingeborg Smits en Theo Pont als de ouders Eckstein.

Beiden zijn typische Strijards-acteurs en uit dat hele scala van stembuigingen, snelle motoriek en slapstick wordt hier veelvuldig geput. Pont is prachtig zenuwslopend als de vader en Smits weet onder haar gekte ook haar tragiek, haar angst voor het leven voelbaar te maken.

Het sterke acteren en de soms erg grappige dialogen kunnen echter niet verbloemen dat er van enig verhaal of ontwikkeling in de karakters in deze toneel-Figuranten geen sprake is. Aan het eind zitten Ewald, Broccoli en Elvira een beetje sneu te zwaaien met een Amerikaans vlaggetje en zichzelf met confetti te bestrooien. I will survive klinkt er uit de speakers. Het is een mooi en betekenisvol slotbeeld van deze rare kermis vol invallen, neuroses en intelligente meligheid.

Hein Janssen

Meer over