‘Een prachtige vertaling van de werkelijkheid’

Iedere kunstenaar laat zich inspireren door andere kunstenaars. Vandaag: fotografe Sanne Peper over schrijfster Flannery O’Connor...

Door Foto Truus Ruiter en  Joost van den Broek

‘Ik zet mijn auto aan de kant, maak foto’s, en na vijf minuten moet ik weer weg.’ Fotografe Sanne Peper (1963) houdt niet van natuur, en het overweldigende landschap van Georgia, de geboortegrond van de Amerikaanse schrijfster Flannery O’Connor, vindt ze zelfs beangstigend. ‘Tegelijkertijd is het fantastisch.’

Een project over dystopia, de onwaarschijnlijke tegenhanger van utopia – in dystopia heerst chaos en verderf – bracht Peper enkele jaren geleden naar de Verenigde Staten. ‘De atoombom zie ik als de ultieme dystopie. Dus reisde ik naar Hiroshima, Nagasaki, maar ook naar Tsjernobyl en de Verenigde Staten. Daar raakte ik erg onder de indruk van het landschap, vooral dat van zuidelijke staten als Louisiana, Georgia, Mississippi en Alabama.’

Het is de wereld van Flannery O’Connor (1925-’64) wist ze, van Wise Blood, O’Connors debuut uit 1952 dat door John Huston in 1979 werd verfilmd. ‘Op de BBC had ik de film ooit gezien. In zwart-wit, dacht ik, maar ik heb ’m onlangs weer gezien, en dan blijkt het gewoon een kleurenfilm te zijn. In mijn herinnering blijft ie gek genoeg zwart-wit.’ Wat alles te maken heeft met de naargeestige, broeierige sfeer in de film, ‘de zon schijnt voortdurend, maar toch is de film somber’.

‘Door de film ben ik het boek gaan lezen, en andere Southern Gothic-schrijvers als Truman Capote en Carson McCullers. Hun personages zijn grotesk, maar ook deerniswekkend. Ze staan aan de rand van het leven, in de marge. Daar voel ik me verwant mee, zowel als theaterfotograaf, altijd aan de rand van de handeling, als in mijn autonome werk.’

‘Aan de rand van de handeling’ is in haar geval de donkere theaterzaal van waaruit ze al meer dan twintig jaar foto’s maakt in opdracht van verschillende toneelgroepen als Dood Paard, Oostpool, mightysociety, en diverse jeugdtheatergroepen. Peper studeerde aanvankelijk Autonome Beeldende Kunst in Arnhem, maar stapte over naar de afdeling Fotografie aan de AKI in Enschede. Daarna rolde ze in de theaterfotografie – ‘ik hou niet van theater, maar wel van makers’ – en pas jaren later kwam de behoefte weer aan het maken van autonoom werk.

En hoewel ze niet van natuur houdt – beetje extreme opvatting, vindt ze zelf ook wel, maar ze kan er om lachen – is ze in haar zelfstandige werk, met een beurs van het Fonds BKVB nu enkele jaren bezig met het ‘sublieme landschap’. Dit ‘sublieme’ staat voor een schoonheid die overweldigend is en tegelijkertijd ook vernietigend. ‘Denk aan de Alpen bijvoorbeeld of de woestijn – je kunt er in verdwijnen, zonder dat het landschap een krimpt geeft. De menselijke maat ontbreekt. Het is aantrekkelijk, maar ook beangstigend.’ De film van John Huston en het boek van O’Connor voerden haar naar het sublieme landschap van de zompige zuidelijke staten van Amerika.

‘Volgens mij heeft het landschap waar je woont invloed op hoe je denkt en wat je als kunstenaar maakt. O’Connor noemt het zelf ‘a Christ haunted landscape’, en ook ‘a landscape characterized by sin, guilt and judgement’. Dat deel van Amerika is namelijk zwanger van religie, met katholieken, baptisten, presbyterianen, Creoolse voodoo en misschien wel duizenden splinterreligies. Ik ben altijd gefascineerd geweest door religie. Als dochter van een wetenschapper heeft ’t me altijd verbaasd dat mensen in iets geloven dat aantoonbaar niet mogelijk is.’

In Wise Blood predikt een getourmenteerde jonge man, Hazel Motes, een ‘Church without Christ’. Het verhaal van Jezus is naar zijn zeggen, ‘a trick on niggers’. Iedereen zit gevangen in zijn preoccupaties en met niemand loopt het goed af.

‘Het gaat heel erg over goed en kwaad. Iedereen is eigenlijk slecht. Maar er wordt geen oordeel geveld, en ook weinig uitgelegd, dat vind ik er mooi aan. Hazel Motes is verknipt, dat komt door de oorlog, maar welke oorlog? Expliciet wordt het nergens. Hij is een duistere figuur, net als die andere nep-predikers. Ik hou erg van dingen die ik niet helemaal begrijp, het schept ruimte voor eigen invulling.’

Echt somber wil ze het boek van O’Connor of Hustons film niet eens noemen. ‘Het is niet zo erg als de werkelijkheid, vind ik. Denk aan oorlog, de toestand in Haïti. In mijn ogen maakt de schrijfster een vertaling van die werkelijkheid, in een prachtige stijl, en met humor.’

Dat vertalen is essentieel, vindt Peper, daar streeft ze ook naar als fotograaf. ‘Ik geloof niet in objectieve fotografie, en ik ben geen documentaire fotograaf. Mijn foto’s zijn subjectief, altijd. Ik probeer in mijn foto’s de emoties te vertalen die ik op het landschap projecteer. Ik zoom bijvoorbeeld heel sterk in op een fragment, zodat het loskomt van de realiteit.’ Een andere keer is de foto bewust onscherp genomen, waardoor een schilderachtig effect ontstaat.

In het dystopia-project ging het om het landschap als getuige, vertelt ze. In dit nieuwe project, dat de werktitel Wise Blood kreeg, ziet ze het landschap als personage. ‘Als in een theaterstuk.’

Meer over