Een onderzoekende buitenstaander

De geluidkunstenaar Tom Zé hoorde bij de muzikanten die Brazilië de 20ste eeuw insleurden met hun nieuwe benadering van bossa nova en samba. Hij raakte in de vergetelheid en werd daar weer uit gehaald door Talking Head David Byrne. Nu is er een compilatiebox.

'Explaining things so I can confuse you': het is niet voor niets de ondertitel van de compilatiebox van Tom Zé, componist, zanger, multi-instrumentalist en briljant excentriekeling uit Brazilië. Antônio José Santana Martins, 74 inmiddels, was ooit een van de kopstukken van de Tropicália-beweging in de jaren zestig, die het dadaïsme omarmde en grossierde in absurde humor, maar vanwege zijn eigenzinnigheid was hij decennia lang vergeten.


Tropicália, of Tropicalismo, bestond uit een groep muzikanten die het voordien nogal traditionele Brazilië de 20ste eeuw insleurde: bossa nova en samba werden gekannibaliseerd en gedeconstrueerd in progressieve rock met vervormde elektrische gitaren en brutale teksten, gericht tegen de militaire dictatuur. Caetano Veloso, Gilberto Gil en Gal Costa waren de sterren, Zé's carrière bloedde dood na een paar lp's.


Tot Talking Head David Byrne een van die lp's toevallig vond, en hem in 1990 uitbracht als eerste release van zijn Luaka Bop-label: The Best of Tom Zé: Massive Hits. De oorspronkelijke plaat uit 1975 heette Estudando o Samba (de samba bestuderen), en dat was passend, want Zé's achtergrond lag in de moderne, experimentele concertmuziek. Hij was dus een buitenstaander, die op onderzoek uitging. Later werden nog andere genres ontleed: Estudando o Pagode (2005) en Estudando a Bossa. Ook die zijn opgenomen in deze doos met drie lp's van 180 gram vinyl.


De cd werd een groot succes in Amerika, waar de maker werd vergeleken met Captain Beefheart en John Zorn; begrijpelijk, vanwege de vermenging, in vaak heftige dissonanten, van explosieve riffs en vrolijke melodietjes, en door de stijlcitaten. Maar je kunt ook denken aan de parodieën van de Bonzo Dog Band, of aan niets, want de man is uniek. De samba-plaat is het meest door Tropicália beïnvloed, in de confronterende stukken waarin bijvoorbeeld een typemachine als percussie wordt gebruikt, en in de concrete klankpoëzie: songs hebben titels als Mã, Toc, Tô en Dói. Tussen dit alles staat echter ook een van de mooiste versies van Jobims A Felicidade: één lange melodie, gevoelvol gezongen over een lome, polyritmische groove.


Overigens bevat Massive Hits ook nummers van andere albums: Nave Maria en Todos os Olhos (Alle Ogen). Van de laatste is de hoes in het informatieve, rijk geïllustreerde begeleidende boekwerk afgedrukt: wat een oogbal lijkt te zijn is in werkelijkheid een knikker, gestoken in een anus. Stiekeme uithaal naar de censor.


De tweede studie is gewijd aan de pagode, een volkse, sterk erotische variant van de samba. Hij kreeg de vorm van een operette over de achterstelling van de vrouw, en bestaat grotendeels uit duetten tussen Zé's aangename bariton en diverse vrouwenstemmen, vaak in bizarre maar meeslepende arrangementen. De muziek is wat minder extreem dan op de eerste plaat, al kan Zé het toch niet laten om rare stemmetjes op te zetten, een balkende ezel op te laten draven en vijgenbladeren te bespelen (ze klinken als een vuvuzela). Als adviseurs gebruikte hij niet alleen zijn eigen echtgenote maar ook twee zestienjarige jongens uit de buurt: als het bij hen overkwam, zat het goed.


Het onderzoek naar de bossa is, hoewel nog altijd geen doorsnee werkje, een stuk relaxter, vooral door het typische slenterende ritme, al botst dat geregeld op tegen ontregelende staccato's. Er klinkt weer volop dameszang, David Byrne draagt een partij bij, de harmonieën zijn betoverend. Een groot deel van de teksten zijn een eerbetoon aan zanger-gitarist João Gilberto, in 1958 een van de uitvinders van het genre. Er wordt een en ander rechtgezet: Gilberto zong niet vals, en de bossa nova komt niet uit Argentinië, zoals sommigen destijds dachten, door Zé gememoreerd in Brazil, Capital Buenos Aires.


De box bevat een aantal aardige extra's. Zo wordt een single van doorzichtig vinyl bijgeleverd, met twee live uitgevoerde songs, begeleid door de groep Tortoise. Op een cd staat een poging tot interview, afgenomen door Byrne en Arto Lindsay, die als tolk fungeert. Chaotisch maar bij wijlen hilarisch, vooral als Zé vertelt over zijn jeugd in Irará, Bahia, in het dorre Noordoosten van zijn land, waar een 'pre-Gutenbergiaanse' sfeer heerste omdat bijna niemand kon lezen. En ten slotte krijgt elke koper een code waarmee hij, als hij per se iets digitaals wil, de hele boel kan downloaden.


Meer over