Een nieuwe vijand, zelfde oorlog

Zestig jaar geleden sprak Churchill voor het eerst over het IJzeren Gordijn. De Sovjet-Unie bestaat al lang niet meer, maar is de Koude Oorlog ook afgelopen?, vraagt Vladislav Inozemtsev zich af....

De Britse oud-premier Winston Churchill hield op 5 maart 1946- morgen zestig jaar geleden - een toespraak in Fulton,Missouri, over de toestand in de wereld na de geallieerdeoverwinning op Hitler. De rede was hem ingegeven door zijnbezorgdheid, als een van de leiders van de vrije wereld, over hetfeit dat de uitkomst van de Tweede Wereldoorlog de mensheid nietdichter bij een duurzame vrede had gebracht.

Uit zijn toespraak sprak geen haat tegenover de Sovjet-Unie.Churchill erkende de rol van het Sovjetvolk in de overwinning ophet fascisme en bovendien verklaarde hij vol overtuiging dat hijniet geloofde dat Rusland oorlog wilde. 'Wij begrijpen Ruslandsbehoefte zich veilig te voelen aan zijn westelijke grenzen doorhet wegnemen van iedere mogelijkheid van Duitse agressie' - enhij ging door met: 'wij verwelkomen Rusland op zijn rechtmatigeplaats onder de leidende naties in de wereld () Meer nogverwelkomen wij () blijvende, frequente en groeiende contactentussen het Russische volk en onze volkeren aan weerszijden vande Atlantische Oceaan.'

Maar de realist in Churchill dwong hem tevens met spijt teerkennen: '() van Stettin aan de Oostzee tot Triëst aan deAdriatische Zee is een ijzeren gordijn over het continentneergelaten.' En hij voegde eraan toe dat 'niemand weet watSovjet-Rusland (...) in de nabije toekomst van plan is of wat degrenzen zijn - zo die bestaan - aan hun streven naar expansie enbekering.' Door deze woorden is de toespraak van Churchill deannalen ingegaan als de ' iron curtain speech'.

De Koude Oorlog is een van de bepalende episoden geworden inde wereldpolitiek van de tweede helft van de 20ste eeuw. Het isduidelijk dat de handelingen van de westerse mogendheden in deperiode tussen 1946 en 1948 en de daaruit voortvloeiendetegenstellingen in hoge mate door de Sovjet-Unie werdenuitgelokt. Tegelijkertijd is het nauwelijks voorstelbaar dat deleiders van de VS en Groot-Brittannië in de eerste plaats bezorgd waren over de ondemocratische aard van de in Oost-Europageïnstalleerde regimes en over de schendingen van demensenrechten in de stalinistische Sovjet-Unie. Zij waren in veelgrotere mate verontrust over de geopolitieke gevolgen van deuitbreiding van de Sovjet-invloed in de wereld.

Elk van de twee concurrerende systemen handelde volgens degeopolitieke logica uit de 19de eeuw. Beide systemen streefdennaar het uitbreiden van hun invloedssfeer om daardoor de invloedvan het andere systeem te beperken. De economischesuperioriteit van de westerse landen leidde uiteindelijk tot denederlaag van het Sovjetblok. Maar dat resulteerde noch in deduurzame vrede noch in de rechtvaardige wereldorde waar Churchillooit naar had gestreefd.

Na hun overwinning in de Koude Oorlog in 1989 vonden de VS alsnel een nieuwe vijand. Door hun offensief tegen de voor henonbegrijpelijke islamitische wereld maken de VS dezelfde fout alsdestijds de Sovjet-Unie, die zich aan het einde van de jaren '40als de baas van Oost-Europa beschouwde.

De demagogie betreffende de naleving van de mensenrechten isnu veel minder overtuigend dan in de tijd van de strijd tegen hetcommunisme (zie de foto's uit de Abu-Graib-gevangenis). En hetverbaast niet dat na het installeren van door hen gewensteregimes in buiten hun invloedsfeer vallende landen, zoals ook deSovjet-Unie dat deed, de Verenigde Staten zich in hun heleimperium bedreigd weten door de internationale islamitischebeweging.

Tezelfdertijd is het onvermijdelijk dat Rusland opnieuw zaltrachten een eigen invloedssfeer te creëren, zij het zonderenige ideologische dekmantel en op een beperktere schaal.

Is de Koude Oorlog dan niet afgelopen? Het zou voorbarig zijndeze vraag meteen met ja te beantwoorden. Analyses vanAmerikaanse politicologen wemelen van redeneringen over 'hetbegin van de vierde wereldoorlog', waarbij zij de Koude Oorlogals 'de derde' beschouwen. Deze redenering komt dichter bij dewaarheid, want het einde van welke oorlog dan ook veronderstelthet tot stand brengen van een zeker systeem van checks andbalances. Het einde van de Koude Oorlog bracht echter geen nieuwsysteem van internationale betrekkingen voort die de toeningetreden vrede zouden kunnen stabiliseren.

De Verenigde Naties kregen niet de status waarvoor Churchillhad gepleit. In het bijzonder was niet voorzien in verenigdestrijdkrachten. De laatste decennia werden de VN tientallenminvermogende staten 'rijker' en onderging ze een ongehoordebureaucratisering. Als resultaat werd de wereld nog kwetsbaardervoor eenzijdige acties van de grote mogendheden. En juist zulkeacties hadden de Koude Oorlog ten gevolge.

Zowel de VS met hun opvattingen over een werelddemocratie naarAmerikaans model als hun islamitische tegenstanders zien vandaagde dag geen grenzen aan hun bekeringsijver. En dat betekent datwij eerder in een vooroorlogs dan in een naoorlogs tijdperkleven.

Meer over