ANALYSE

Een net rapport met een paar nare onvoldoendes

Ondanks minder gasinkomsten en meer asieluitgaven daalden in 2015 de staatsschuld en het begrotingstekort. De minister van Financiën is er trots op. De Algemene Rekenkamer zet kanttekeningen.

Lasser in de Rotterdamse haven. Veel goederen voor de florerende Duitse industrie passeren hier. Dat is belangrijk voor de Nederlandse economie.Beeld HH

Duizenden pagina's beleidsporno zijn gisteren op Gehaktdag, de derde woensdag van mei, over politiek Den Haag uitgestort. Zoals elk jaar op deze omgekeerde Prinsjesdag. In plaats van vooruit, kijken kabinet en Kamer terug hoe alle ministeries vorig jaar hebben gepresteerd. Maar omdat terugkijken niet in het dna van elke politicus zit, komt het oordeel over de 2015-prestaties van de Algemene Rekenkamer, de controleur van de rijksfinanciën.

Gehaktdag levert bijna dertig jaarverslagen op die het kabinet naar de Kamer stuurt en evenzoveel Rekenkamerrapporten waarin die jaarverslagen worden doorgelicht. Wat blijkt: het kabinet heeft zijn financiën prima op orde, maar organisatorisch schort het nogal. Het ergst is dat op drie cruciale plekken: fiscus, krijgsmacht en justitie (zie inzetjes). Dat de computers van de Belastingdienst niet functioneren, vindt Rekenkamer-president Arno Visser het ergst, want de fiscus 'raakt de kern van waar de democratie om draait'.

Minister van Financiën Jeroen Dijsselbloem oordeelt milder over de dienst waarvoor hij eindverantwoordelijk is. 'We zijn net een jaar bezig de problemen bij de Belastingdienst op te lossen', zei hij nadat hij de zogenoemde verantwoordingsstukken 2015 had aangeboden aan de Tweede Kamer en op weg ging naar Japan om daar de G7-conferentie bij te wonen. 'Het was een wonder geweest als we daar nu al alles op orde zouden hebben.'

Gasinkomsten

De ontspannen reactie van Dijsselbloem op de alarmbellen van de Rekenkamer is verklaarbaar, gezien de financiële prestaties in 2015 van het kabinet. De staatsschuld en het begrotingstekort blijken veel lager dan waarmee het kabinet rekening hield toen het in 2012 begon. Voor het eerst in bijna tien jaar, benadrukte de bewindsman, is de schuld ook in euro's omlaag gegaan, van 452 miljard naar 442 miljard. 'Daar ben ik trots op.'

Normaal gesproken worden schuld en tekort in procenten bruto binnenlands product, de omvang van de economie, uitgedrukt. Doordat die economie in 2015 meer is gegroeid dan waarmee het kabinet rekening hield op Prinsjesdag in 2014, dalen schuld en tekort in procenten bbp als het ware vanzelf.

Ondanks 2,7 miljard minder gasinkomsten en circa 800 miljoen onverwachte extra asieluitgaven, blijkt het kabinet in totaal toch 2,2 miljard minder te hebben uitgegeven. Dat komt door 1,6 miljard lagere uitgaven aan sociale zekerheid, want door economische groei is minder aan WW uitgekeerd. In de zorg is 1,2 miljard minder uitgegeven dan in september 2014 begroot, vooral minder aan genees- en hulpmiddelen, ziekenvervoer en grensoverschrijdende zorg.

Minister van Financiën Jeroen Dijsselbloem.Beeld anp

Topjaar

Door de lage rente op de staatsschuld betaalt Dijsselbloem 400 miljoen euro minder dan begroot aan rentelasten. 'Veel mensen denken dat de mindere gasbaten ongeveer wegvallen tegen de rente die we minder hoeven te betalen', legde Dijsselbloem uit. 'Maar dat is dus niet zo. Die lage rente werkt maar heel langzaam in ons voordeel, omdat we steeds maar voor een deel van de staatsschuld een nieuwe rente kunnen afspreken.'

De miljarden die de staat aan het Groningse gas verdient, worden snel minder: van circa 11 miljard in 2013 naar hooguit 4 miljard dit jaar. Toch is dat voor Dijsselbloem geen reden de gasbaten uit zijn begroting te tillen en apart te zetten in een fonds om zo minder afhankelijk van het gasgeld te worden. 'Die discussie wil ik niet nu nog beginnen.' Evenmin voelt de bewindsman voor de Noorse aanpak waarbij alleen het rendement op het in een fonds gestort gasgeld wordt uitgegeven aan bijvoorbeeld infrastructuur. 'Daar is het nu te laat voor.'

Is ook niet nodig, zei Dijsselbloem, 'want ook 2016 wordt een topjaar'. Hij wees op de goede economische vooruitzichten van het voor de Nederlandse economie belangrijke Duitsland. 'Dat land gaat nu erg goed met een heel hoge werkgelegenheid. En de eurozone trekt ook nog steeds aan.' Ook de kwestie Griekenland heeft er volgens de Europgroepvoorzitter nog nooit zo positief uitgezien. Een Brexit, waarbij Groot-Brittannië de EU verlaat, heeft zonder meer negatieve effecten op de Nederlandse economie, weet Dijsselbloem. 'Maar de peilingen zien er gunstig uit voor ons tegenstanders van de Brexit.'

'Ook een volgend kabinet kan ingrijpende veranderingen belastingstelsel wel vergeten'

Dat het Rijk als geheel volgens de Algemene Rekenkamer beter presteert, valt weg tegen drie grote en hardnekkige tekortkomingen die de controleur van de rijksfinanciën ziet bij de Belastingdienst en de ministeries van Defensie en Veiligheid en Justitie. 'Pogingen om daar grip op te krijgen zijn tot nu toe onvoldoende succesvol', zegt Rekenkamer-president Arno Visser.

Belastingdienst
De technische problemen bij de fiscus zijn zo groot, zo waarschuwde Visser, dat een volgend kabinet ingrijpende veranderingen in het belastingstelsel wel kan vergeten. Zelfs het invoeren van een tariefsverandering kan voor de Belastingdienst al grote uitvoeringsnarigheid betekenen. Dat contrasteert nogal met de ambities die het huidige kabinet had met de belastingen en die naar verwachting ook in verkiezingsprogramma's terug zullen komen. Daarbij ging het om een geheel nieuw belastingstelsel, maar Vissers woorden volgend is dat volkomen uitgesloten. Dat kunnen de'verouderde en complexe' ict-systemen eenvoudigweg niet aan. De Belastingdienst werkt volgens de Rekenkamer niet hard genoeg aan verbetering. 'Deze ernstige onvolkomenheid raakt de kern van waar de democratie om draait', zegt Visser.

Defensie
'De operationele gereedheid van de krijgsmacht is dit jaar verder afgenomen', zei de Rekenkamerpresident gisteren tegen de Tweede Kamer. Militairen kunnen onvoldoende oefenen. 'Te veel voertuigen staan stil, te veel vliegtuigen blijven aan de grond.' Dat komt volgens de Rekenkamer doordat er geen goede langetermijnplanning is voor onderhoud van materieel. Veel reserveonderdelen zijn daardoor niet op tijd aanwezig. Defensieminister Hennis geeft toe dat door de problemen het kabinet voor het eerst niet kan voldoen aan de doelstelling om het Nederlandse en bondgenootschappelijke grondgebied te verdedigen. Dat is een zeer ernstig falen, oordeelt de Rekenkamer.

Veiligheid en justitie
Dat is ook het oordeel over het ministerie van Veiligheid en Justitie. Het departement heeft zijn financieel beheer onvoldoende 'in control'. 'Dat klinkt abstract', legt Visser uit, 'maar het betekent dat niet zeker is of de juiste informatie op het juiste moment op de juiste plek terechtkomt. Een probleem met in potentie vergaande maatschappelijke gevolgen.' Want het dreigt alle ambities te dwarsbomen van minister Van der Steur en staatssecretaris Dijkhoff: asielinstroom beteugelen, goede rechtspraak en een veilig Nederland. Na het harde oordeel van de Rekenkamer maakte de Inspectie Veiligheid en Justitie woensdag ook nog bekend dat het identificatieproces van asielzoekers de afgelopen maanden niet zorgvuldig is verlopen.

Meer over