Column

Een momentje? Zoek een ritueelbegeleider

Ritueelbegeleiders: de nieuwe geestelijken voor seculieren.

Bij de 'Allergedachtenisavond' in Purmerend, zaterdag. Beeld kerkhofoverweersepolderdijk.nl
Bij de 'Allergedachtenisavond' in Purmerend, zaterdag.Beeld kerkhofoverweersepolderdijk.nl

Er was een 'vuurplan' met fakkels en vuren 'in patronen', afgelopen zaterdag, op de voormalig rooms-katholieke begraafplaats Overweersepolderdijk in Purmerend. Vijfendertig vrijwilligers hielpen 'een aantal rituelen neerzetten die de mensen kunnen doen'. En niet alleen daar. Begraafplaats Buitenveldert had een muzikaal programma, verkocht 'geluksballonnen' en de brasserie bleef gezellig open. In Empel hadden ze een 'herinneringsboom' en warme chocolademelk.

Gisteren was het Allerheiligen, vandaag Allerzielen: voor katholieken vanouds een weekend om de doden te herdenken en hun graven op te poetsen, maar overal heb je nu vergelijkbare vieringen, waarvoor je niet religieus hoeft te zijn en geen doden hoeft te kennen. Begraafplaats Huissen-Stad noemt zichzelf al het jaar rond een 'gedenkpark' waar je 'even aan de hectiek van alledag kan ontsnappen', meldt De Gelderlander.

Marian van der Veen spreekt liever van een groeiende behoefte aan 'gedachtenismomentjes', ofwel de wens de wereld soms even stil te zetten: 'We staan niet voor niets met zijn allen langs de snelweg als daar de stoffelijke resten van een vliegramp langskomen.'

'Ritueelbegeleider' Marian van der Veen. Beeld
'Ritueelbegeleider' Marian van der Veen.Beeld

Marian is 'ritueelbegeleider', een beroep waarvan ik nog nooit had gehoord. Zij werkt op de oude begraafplaats in Purmerend, nu in handen van een stichting zonder religieuze banden, waar ze de 'allergedachtenisavond' van zaterdag organiseerde. Ze werkt in hospices. En ze geeft les in haar vak bij het enige opleidingsinstituut voor ritueelbegeleiders, 'Het Moment' genaamd. Wie daar 23 lesdagen verspreid over een jaar volgt, mag zich ritueelbegeleider noemen.

Aan de telefoon had ik, om het ijs te breken dacht ik zelf, luchtig gevraagd of ritueelbegeleiding richting 'u vraagt wij draaien' ging. Bijna was de afspraak afgezegd, want Marian was natuurlijk niet op zoek naar antireclame voor haar beroepsgroep, maar uiteindelijk konden we toch koffie drinken op neutraal terrein, in Hoogland, waar zij daarna een les ritueelbegeleiding zou geven in een voormalige pastorie. Omdat het nieuwe studenten waren leek het haar geen goed idee dat ik erbij zou zijn. Voor de details over de opleiding kon ik Ton Overtoom bellen, de oprichter.

Ton Overtoom, van huis uit theoloog gespecialiseerd in liturgie, was onomwonden: ze waren in 2003 begonnen omdat de liturgie 'een bodemloze put' was. In de katholieke kerk waren nauwelijks priesters over, de lekenpastors die in dat gat stapten waren oud. En de kerk wilde nog alles 'van bovenaf', wat de mensen dus niet meer willen. En nu wordt u platgebeld, zei ik. 'Klopt!', zei Overtoom.

Bij de 'Allergedachtenisavond' in Purmerend, zaterdag. Beeld kerkhofoverweersepolderdijk.nl
Bij de 'Allergedachtenisavond' in Purmerend, zaterdag.Beeld kerkhofoverweersepolderdijk.nl

Er zijn nu al vijfhonderd ritueelbegeleiders van zijn opleiding aan het werk. Grote uitvaartverzorgers als Dela, Monuta en Yarden werken met ze samen; Dela doet dat zelfs standaard, omdat echte geestelijken nog te vaak opdrachten weigeren, bijvoorbeeld na zelfdodingen. Dela koppelt de ritueelbegeleiders van Het Moment aan uitvaartondernemers. De uitvaart is 'echt een groeisector voor ritueelbegeleiders', zei de opgewekte Overtoom. 'Er gaan steeds meer mensen dood die niets met een kerk hebben.'

Marian van der Veen legde een lesmap naast haar cappuccino waar 'Inspiration Creativity Spirituality' op stond. Ze vertelde over de 'levenseinderituelen' die ze voor mensen bedenkt, zoals voor de man met een oorlogsverleden die daar nooit over sprak. Tegen het einde kon hij bijna niet meer ademen, hij leek erin te stikken. 'Ik heb zijn dochter zijn handen laten wassen en haar zijn verhaal in een ander perspectief laten zetten: haar vader was een jongen die in Duitsland uit een trein sprong en moest zien te overleven.' Waarna hij kalm overleed.

En er bestaat bredere behoefte aan momentjes. 'Dan trouwen mensen bijvoorbeeld op maandag tegen goedkoop tarief, en daarna maken wij er wat van.' Initiatierituelen zijn ook een nieuw 'product', zoals Marian het noemt. Er is een ritueelbegeleider die desgevraagd 'het einde van de puberteit markeert'. Echt in opkomst: het ritueel 'van huis naar tehuis', om ouderen 'te helpen alles los te laten', wanneer ze aan hun laatste verhuizing beginnen.

'Allergedachtenisavond'. Beeld kerkhofoverweersepolderdijk.nl
'Allergedachtenisavond'.Beeld kerkhofoverweersepolderdijk.nl

In Purmerend schreven honderden belangstellenden zaterdag dus een boodschap op verlichte boterhamzakjes. En ze konden 'leven blazen in een herinnering' - een witte ballon. Een symbool moet natuurlijk wel betekenis hebben, had Marian gezegd. 'Anders stelt het niets voor.'

Aan theoloog Ton Overtoom durfde ik te vragen waar ritueelbegeleiding in zijn katholieke ogen kitsch wordt. 'Ik zie dit als mijn vák', zei hij, 'en ik mag nog meedoen, zij het in de marge.'

Meer over